Qofiya
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 322–324-b. — ziyouz.com
Qofiya (arab. — ergaşiş, izidan boriş) — şe'riy misralarning muayyan örnida ohangdoş söz yoki söz birikmalarining izçil takrorlanib kelişi. Q. şe'rning mazmuni, janri, şakli va kompozitsiyasida muhim örin egallaydi. Q. hosil qiluvçi sözlarning ohangdoşligi özak bilan özak yoki qöşimça bilan qöşimça örtasidagi uyğunlik tufayli yuzaga keladi.
Q. şe'r ritmi va musiqiyligini ta'minlaydi. U ritmiklik va ohangdoşlikdan taşqari, yana bir neçta vazifani bajaradi. Ana şu vazifalardan biri Q.ning şe'r ğoyaviy mazmuni bilan boğliqligidir. Şu bois u şe'r mazmunini gözal va ta'sirçan ifodalaşga xizmat qiladi. Q.da odatda şe'r ğoyasini taşuvçi sözlarni misraning şe'rxon diqqatini öziga tortadigan örniga (köpinça oxiriga) joylaştiriş taqozo etiladi. Şu bilan birga Q. badiiy takt vazifasini ham bajaradi. Badiiy takt esa şe'r ğoyasining ta'sirçan va jozibali ifodalanişiga kömak beradi. Q.ning yana bir vazifasi şe'r qurilişida kompo-zitsion uyuştiruvçilikdan iborat, çunki u misralarni uyğunlik, ohang-dorlik bilan bir-biriga ulaydi, boğlaydi, bayt yoki band kabi şe'riy birliklarni taşkil etadi. Q.ning vazifalaridan yana biri şundaki, u şe'r intonatsiyasini (ohangdorligini) yuzaga keltiradi. Şe'rning poetik mazmuni, undagi sözlar ohang-dorligi, ritmi, vazni, band tuzilişi bilan uzviy boğliqlikda özining intonatsion vazifasini bajaradi. Q. ritmik vazifa ham bajaradi. Bunday Q.lar şe'rda radif bölmagan hollarda misralar söngi (çegarasi)ni ta'kidlab, izçil ritmik qatorlarni taşkil etişda yetakçi vazifani ado etadi.
Turkiy xalqlar oğzaki ijodida Q.ning oddiy söz takroridan tortib mukammal mustaqil turlarigaça bölgan şakllari uçraydi. Umuman, özbek oğzaki va yozma adabiyotida Q.ning vujudga kelişida saj' muhim örin tutadi. Bunga turkiy xalqlarning köplab oğzaki ijod turlarida, urxun-yenisey yodnomalarida, 11-a.da Mahmud Koşğariy tomonidan yaratilgan «Devonu luğotit turk» asarida uçrovçi şe'riy parçalardagi Q.lar misol böla oladi.
Arablar istilosidan keyin turkiy xalqlar şe'riyatiga ham aruz şe'riy tizimi kirib keladi. 9—10-a.larda esa arab, fors va b. xalqlar şe'riyatida mumtoz Q. nazariyasi yaratiladi. Bu nazariya monorim (fransuzça topopte — yagona qofiya) q. yoki tovuşlar uyğunligiga asoslanadi. Uşbu nazariyaga köra, Q. yagona tovuş (harf) takroriga asoslanadi va bu harf raviy (arab. — qofiyadagi undoş tovuş) deb ataladi. Raviy söz özagi, yasama sözlarda negiz oxiridagi undoş, çöziq unli, ba'zan esa qisqa unlilarning aynan takrorlanişi tufayli yuzaga keladi. Mas, «gul-bul-bul» sözlaridagi «l», «tortar-ortar» sözlaridagi oxirgi «r», «vafo-jafo» sözlaridagi «o», «bahona-zamona» sözlaridagi oxirgi «a» tovuş-harflari raviy hisoblanadi. Mazkur nazariya talablariga köra, raviysiz Q. vujudga kelmaydi.
Mumtoz q. nazariyasida Q.lanuvçi sözlar tarkibiga qarab raviydan oldin va raviydan keyin 4 tadan Q. unsuri iştirok etişi mumkin. Raviydan oddin keluvçi unsurlar: qayd — raviydan oldin kelgan harakatsiz undoş tovuş («balandqand» sözlaridagi «n» tovuşi); ridf — undoş raviydan oldin kelgan çöziq unli («şa-har-sahar» sözlarida «r» raviydan oldingi «a» unlisi); ta'sis — raviydan oldin kelgan bir harakatli undoşdan ilgari keluvçi çöziq unli («homil-qotil» sözlaridagi «o» tovuşi); daxil — raviy bilan ta'sis orasida keluvçi harakatli undoş («zoyil-qoyil» sözlaridagi «y» undoşi). Raviydan keyin keluvçi Q. unsurlari ham 4 ta: vasl — raviyga vositali yoki vositasiz tirkalgan tovuşlar («ulfatim-suhbatim» sözlaridagi «m» undoşi va «buloği-quloği» sözlaridagi «i» unlisi); xuruj — vasldan söng takrorlanuvçi harakatsiz undoş yoki çöziq unli; mazid — xurujdan keyin keluvçi undoş yoki çöziq unli; noira —maziddan söng kelgan undoş va çöziq unlilar.
20-a. boşlaridan özbek şe'riyatida barmoq tizimi yetakçilik qila boşladi. Natijada Q. tarkibini nozik hamda asosli tahlil qilişga imkon beruvçi mumtoz Q. nazariyasiga muro-jaat etiş asta-sekin kamaydi. Bu holat Q. haqida yangi — polirifma nazariyasini keltirib çiqardi. Uşbu nazariyaga köra, q. tirgak tovuşga asoslanadi. Tirgak tovuş esa raviy singari injiq emas. Q.lanuvçi sözlar tarkibidagi talaffuz usuli va örni jihatdan bir-biriga yaqin barça tovuşlar tirgak tovuş böla oladi. polirifma nazariyasiga köra, Q.ning töliq (töq), notöliq (oç), sodda, murakkab, oçiq, yopiq, taxminiy kabi şakllari mavjud.
Q.lanuvçi sözlarning uyğunligi, miqdori, mazmuni, örni va fonetik tarkibiga qarab, Q.ning zulqofiyatayn (qöş Q.lilik), tarse'li (baytning har 2 misrasidagi barça sözlarning özaro ohangdoş, vazndoş bölib kelişi), tasviriy, kinoyaviy, kontrast, meta-forik, tajnisln kabi turlari farqlanadi va ularning har biri özbek şe'riyatida ham muhim evfonik, semantik vazifa bajaradi. Şe'riy misraning boşlanişi yoki örtasida, oxi-rida kelişiga qarab esa Q.ning anaforik, içki va epiforik turlari farqlanadi.
Umuman, Q. odatda şe'riy mis-ralar oxirida kelib, ularni ohangdoşlik, uyğunlik va mazmuniy yax-litlik asosida birlaştiradi. bugungi kunda özbek şe'riyatida sar-bast tizimining ham köproq mavqe egallab borayotganligi bu xildagi poetik asarlarda Q.ning tutgan örni, tabiati va ğoyaviy-badiiy vazifalarini alohida örganişni taqozo etmoqda.
As..Izzat Sulton, Adabiyot nazariyasi, T., 1939 (sönggi naşri — 2005); samoylov D.S., Kniga o russkoy rifme, M., 1973; Adabiyot nazariyasi [2 j.li], 2-j., T., 1979.
Bahodir Sarimsoqov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОФИЯ (араб. — эргашиш, изидан бориш) — шеърий мисраларнинг муайян ўрнида оҳангдош сўз ёки сўз бирикмаларининг изчил такрорланиб келиши. Қ. шеърнинг мазмуни, жанри, шакли ва композициясида муҳим ўрин эгаллайди. Қ. ҳосил қилувчи сўзларнинг оҳангдошлиги ўзак билан ўзак ёки қўшимча билан қўшимча ўртасидаги уйғунлик туфайли юзага келади.
Қ. шеър ритми ва мусиқийлигини таъминлайди. У ритмиклик ва оҳангдошликдан ташқари, яна бир нечта вазифани бажаради. Ана шу вазифалардан бири Қ.нинг шеър ғоявий мазмуни билан боғлиқлигидир. Шу боис у шеър мазмунини гўзал ва таъсирчан ифодалашга хизмат қилади. Қ.да одатда шеър ғоясини ташувчи сўзларни мисранинг шеърхон диққатини ўзига тортадиган ўрнига (кўпинча охирига) жойлаштириш тақозо этилади. Шу билан бирга Қ. бадиий такт вазифасини ҳам бажаради. Бадиий такт эса шеър ғоясининг таъсирчан ва жозибали ифодаланишига кўмак беради. Қ.нинг яна бир вазифаси шеър қурилишида компо-зицион уюштирувчиликдан иборат, чунки у мисраларни уйғунлик, оҳанг-дорлик билан бир-бирига улайди, боғлайди, байт ёки банд каби шеърий бирликларни ташкил этади. Қ.нинг вазифаларидан яна бири шундаки, у шеър интонациясини (оҳангдорлигини) юзага келтиради. Шеърнинг поэтик мазмуни, ундаги сўзлар оҳанг-дорлиги, ритми, вазни, банд тузилиши билан узвий боғлиқликда ўзининг интонацион вазифасини бажаради. Қ. ритмик вазифа ҳам бажаради. Бундай Қ.лар шеърда радиф бўлмаган ҳолларда мисралар сўнги (чегараси)ни таъкидлаб, изчил ритмик қаторларни ташкил этишда етакчи вазифани адо этади.
Туркий халқлар оғзаки ижодида Қ.нинг оддий сўз такроридан тортиб мукаммал мустақил турларигача бўлган шакллари учрайди. Умуман, ўзбек оғзаки ва ёзма адабиётида Қ.нинг вужудга келишида сажъ муҳим ўрин тутади. Бунга туркий халқларнинг кўплаб оғзаки ижод турларида, урхун-енисей ёдномаларида, 11-а.да Маҳмуд Кошғарий томонидан яратилган «Девону луғотит турк» асарида учровчи шеърий парчалардаги Қ.лар мисол бўла олади.
Араблар истилосидан кейин туркий халқлар шеъриятига ҳам аруз шеърий тизими кириб келади. 9—10-а.ларда эса араб, форс ва б. халқлар шеъриятида мумтоз Қ. назарияси яратилади. Бу назария монорим (французча топопте — ягона қофия) қ. ёки товушлар уйғунлигига асосланади. Ушбу назарияга кўра, Қ. ягона товуш (ҳарф) такрорига асосланади ва бу ҳарф равий (араб. — қофиядаги ундош товуш) деб аталади. Равий сўз ўзаги, ясама сўзларда негиз охиридаги ундош, чўзиқ унли, баъзан эса қисқа унлиларнинг айнан такрорланиши туфайли юзага келади. Мас, «гул-бул-бул» сўзларидаги «л», «тортар-ортар» сўзларидаги охирги «р», «вафо-жафо» сўзларидаги «о», «баҳона-замона» сўзларидаги охирги «а» товуш-ҳарфлари равий ҳисобланади. Мазкур назария талабларига кўра, равийсиз Қ. вужудга келмайди.
Мумтоз қ. назариясида Қ.ланувчи сўзлар таркибига қараб равийдан олдин ва равийдан кейин 4 тадан Қ. унсури иштирок этиши мумкин. Равийдан оддин келувчи унсурлар: қайд — равийдан олдин келган ҳаракатсиз ундош товуш («баландқанд» сўзларидаги «н» товуши); ридф — ундош равийдан олдин келган чўзиқ унли («ша-ҳар-саҳар» сўзларида «р» равийдан олдинги «а» унлиси); таъсис — равийдан олдин келган бир ҳаракатли ундошдан илгари келувчи чўзиқ унли («ҳомил-қотил» сўзларидаги «о» товуши); дахил — равий билан таъсис орасида келувчи ҳаракатли ундош («зойил-қойил» сўзларидаги «й» ундоши). Равийдан кейин келувчи Қ. унсурлари ҳам 4 та: васл — равийга воситали ёки воситасиз тиркалган товушлар («улфатим-суҳбатим» сўзларидаги «м» ундоши ва «булоғи-қулоғи» сўзларидаги «и» унлиси); хуруж — васлдан сўнг такрорланувчи ҳаракатсиз ундош ёки чўзиқ унли; мазид — хуруждан кейин келувчи ундош ёки чўзиқ унли; ноира —мазиддан сўнг келган ундош ва чўзиқ унлилар.
20-а. бошларидан ўзбек шеъриятида бармоқ тизими етакчилик қила бошлади. Натижада Қ. таркибини нозик ҳамда асосли таҳлил қилишга имкон берувчи мумтоз Қ. назариясига муро-жаат этиш аста-секин камайди. Бу ҳолат Қ. ҳақида янги — полирифма назариясини келтириб чиқарди. Ушбу назарияга кўра, қ. тиргак товушга асосланади. Тиргак товуш эса равий сингари инжиқ эмас. Қ.ланувчи сўзлар таркибидаги талаффуз усули ва ўрни жиҳатдан бир-бирига яқин барча товушлар тиргак товуш бўла олади. полирифма назариясига кўра, Қ.нинг тўлиқ (тўқ), нотўлиқ (оч), содда, мураккаб, очиқ, ёпиқ, тахминий каби шакллари мавжуд.
Қ.ланувчи сўзларнинг уйғунлиги, миқдори, мазмуни, ўрни ва фонетик таркибига қараб, Қ.нинг зулқофиятайн (қўш Қ.лилик), тарсеъли (байтнинг ҳар 2 мисрасидаги барча сўзларнинг ўзаро оҳангдош, вазндош бўлиб келиши), тасвирий, киноявий, контраст, мета-форик, тажнислн каби турлари фарқланади ва уларнинг ҳар бири ўзбек шеъриятида ҳам муҳим эвфоник, семантик вазифа бажаради. Шеърий мисранинг бошланиши ёки ўртасида, охи-рида келишига қараб эса Қ.нинг анафорик, ички ва эпифорик турлари фарқланади.
Умуман, Қ. одатда шеърий мис-ралар охирида келиб, уларни оҳангдошлик, уйғунлик ва мазмуний ях-литлик асосида бирлаштиради. бугунги кунда ўзбек шеъриятида сар-баст тизимининг ҳам кўпроқ мавқе эгаллаб бораётганлиги бу хилдаги поэтик асарларда Қ.нинг тутган ўрни, табиати ва ғоявий-бадиий вазифаларини алоҳида ўрганишни тақозо этмоқда.
Ас..Иззат Султон, Адабиёт назарияси, Т., 1939 (сўнгги нашри — 2005); самойлов Д.С., Книга о русской рифме, М., 1973; Адабиёт назарияси [2 ж.ли], 2-ж., Т., 1979.
Баҳодир Саримсоқов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.