Qöğirçoq teatri

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 476-b. — ziyouz.com

Qöğirçoq teatri - teatr san'a ti turi, Çodir içida yoki parda ortida yaşiringan aktyor-qöğirçoqbozlar tomonidan harakatga keltirib körsatiladigan qöğirçoqlar tomoşasi. Qöğirçoqlarning turi (töla, yassi, şartli yoki natural), boşqariş tizimi (ip bilan boşqariladigan, qölga kiyiladigan, soyasi tuşiriladigan, simli va mexanik) va katta-kiçikligi (bir neça santimetrdan tortib odam böyidan ham yuqori qögirçoqlar) bilan boğliq holda xilma-xil şakllari yuzaga kelgan. Milliy an'analar, şart-şaroit, dramaturgik va sahnaviy maqsadlar ham Q.t. tomoşalarining şakli va mazmuniga ta'sir körsatadi. Inson xarakteri, jamiyat hayotini yorqin va umumlaşma tarzda aks ettiriş, majoz, sahnaviy börttirma Q.t.da satirik hamda qahramonlik yönalişlar qaror topişini ta'minlagan. Q.t. tabiatni ilohiylaştiriş kabi marosimlarga borib taqaladi. Gerodot, Ksenofont, Aristotel, goratsiy, Avreliy va b.ning ma'lumotlari böyiça 5—6-a.lardayoq Q.t. paydo bölgan. Şarqda Qt.ning barça şakllari mavjud bölgan, biroq şundan soya teatri (Özbekiston hududida «Fo-nus xayol» deb yuritilgan) keng tarqalgan. Indoneziyada 11—12-a. larda simlar bilan boşqariladigan qögirçoq tomoşalari bölgan. Şarkda hamon Q.t.ning an'anaviy turlari va şakllari yaşab keladi. Ğarb mamlakatlarida esa 19-a.ning örtalaridan boşlab xalq Q.t. inqirozga uçrab, uning örnida yangi tipdagi, yozma drama asosida iş olib boruvçi havaskorlik va yarim profes-sional truppalar maydonga kela boşladi. 20-a. boşida Rossiyadagi xalq Q.t. davr talablariga javob berolmay qoldi. Biroq uning an'analari, tajri-basi yangi şakldagi Qt.ning yaratilişida muhim ahamiyat kasb etdi. 1924 y. Ye.S.Demmeni rahbarligidagi Leningrad Q.t., 1931 y.da S.V. Obraz-sov rahbarligidagi Markaziy Q.t. taşkil qilindi.

Özbekistonda Q.t. ötmişda taraqqiy etgan bölib, uning «çodir xayol», «çodir jamol», «fonus xayol» turlari faoliyat körsatib kelgan. Mustamlaka va sovet davrida ham xalq qöğirçoqbozlarining 40 ga yaqin tödasi (har tödada qöğirçoqboz, korfarmon, 2—3 sozanda bölgan) iş olib borgan. Yangi şakldagi Q.t. havaskorligi 20-a.ning boşlaridan boşlangan. 1939 y. Toşkentda Respublika qöğirçoq teatri, 1968 y. Andijonda «Lola» teatri taşkil topdi. Özbekistonda 10 ta davlat tasarrufidagi va köplab havaskor qöğirçoqteatrlari faoliyat körsatadi (2005).

Ad.: Gavrilov M.F., Kukolniy teatr Uzbekistana, T., 1928; Qodirov M ., Xalq qöğirçoq teatri, T., 1972; Uzbekskiy traditsioniy teatr kukol, T., 1979; Smirnova N . I ., Iskusstvo igrayuşix kukol, M., 1983.

Muhsin Qodirov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚЎҒИРЧОҚ ТЕАТРИ - театр санъа ти тури, Чодир ичида ёки парда ортида яширинган актёр-қўғирчоқбозлар томонидан ҳаракатга келтириб кўрсатиладиган қўғирчоқлар томошаси. Қўғирчоқларнинг тури (тўла, ясси, шартли ёки натурал), бошқариш тизими (ип билан бошқариладиган, қўлга кийиладиган, сояси тушириладиган, симли ва механик) ва катта-кичиклиги (бир неча сантиметрдан тортиб одам бўйидан ҳам юқори қўгирчоқлар) билан боғлиқ ҳолда хилма-хил шакллари юзага келган. Миллий анъаналар, шарт-шароит, драматургик ва саҳнавий мақсадлар ҳам Қ.т. томошаларининг шакли ва мазмунига таъсир кўрсатади. Инсон характери, жамият ҳаётини ёрқин ва умумлашма тарзда акс эттириш, мажоз, саҳнавий бўрттирма Қ.т.да сатирик ҳамда қаҳрамонлик йўналишлар қарор топишини таъминлаган. Қ.т. табиатни илоҳийлаштириш каби маросимларга бориб тақалади. Геродот, Ксенофонт, Аристотель, гораций, Аврелий ва б.нинг маълумотлари бўйича 5—6-а.лардаёқ Қ.т. пайдо бўлган. Шарқда Қт.нинг барча шакллари мавжуд бўлган, бироқ шундан соя театри (Ўзбекистон ҳудудида «Фо-нус хаёл» деб юритилган) кенг тарқалган. Индонезияда 11—12-а. ларда симлар билан бошқариладиган қўгирчоқ томошалари бўлган. Шаркда ҳамон Қ.т.нинг анъанавий турлари ва шакллари яшаб келади. Ғарб мамлакатларида эса 19-а.нинг ўрталаридан бошлаб халқ Қ.т. инқирозга учраб, унинг ўрнида янги типдаги, ёзма драма асосида иш олиб борувчи ҳаваскорлик ва ярим профес-сионал труппалар майдонга кела бошлади. 20-а. бошида Россиядаги халқ Қ.т. давр талабларига жавоб беролмай қолди. Бироқ унинг анъаналари, тажри-баси янги шаклдаги Қт.нинг яратилишида муҳим аҳамият касб этди. 1924 й. Е.С.Деммени раҳбарлигидаги Ленинград Қ.т., 1931 й.да С.В. Образ-цов раҳбарлигидаги Марказий Қ.т. ташкил қилинди.

Ўзбекистонда Қ.т. ўтмишда тараққий этган бўлиб, унинг «чодир хаёл», «чодир жамол», «фонус хаёл» турлари фаолият кўрсатиб келган. Мустамлака ва совет даврида ҳам халқ қўғирчоқбозларининг 40 га яқин тўдаси (ҳар тўдада қўғирчоқбоз, корфармон, 2—3 созанда бўлган) иш олиб борган. Янги шаклдаги Қ.т. ҳаваскорлиги 20-а.нинг бошларидан бошланган. 1939 й. Тошкентда Республика қўғирчоқ театри, 1968 й. Андижонда «Лола» театри ташкил топди. Ўзбекистонда 10 та давлат тасарруфидаги ва кўплаб ҳаваскор қўғирчоқтеатрлари фаолият кўрсатади (2005).

Ад.: Гаврилов М.Ф., Кукольный театр Узбекистана, Т., 1928; Қодиров М ., Халқ қўғирчоқ театри, Т., 1972; Узбекский традиционый театр кукол, Т., 1979; Смирнова Н . И ., Искусство играюших кукол, М., 1983.

Муҳсин Қодиров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.