Qon

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 223–224-b. — ziyouz.com

Qon — odam va umurtqali hayvonlarning qon aylaniş sistemasida aylanib yuradigan suyuq töqima; hujayra va töqimalarga yetib borib, ularning hayot faoliyatini hamda fiziologik funksiyalarining bajarilişini ta'minlaydi. Eritrotsitlarning tarkibidagi gemogyubin Q.ga qizil rang beradi. Q.ning tarkibi, osmotik bosimi va aktiv reaksiyasi (rN) deyarli özgarmaydi. Q. organizmda xilma-xil vazifalarni bajaradi: u hujayralarga kislorod yetkazib beradi va karbonat angidrid gazini olib ketadi (nafas funksiyasi); ovqat hazm qiliş a'zolaridan oziq moddalarni butun organizmga tarqatadi (oziq moddalarni taşiş funksiyasi); moddalar almaşinuvi mahsulotini çiqariş a'zolariga (buyrakka) olib boradi. Q. a'zolarning gumoral aloqasini yuzaga çiqaradi, u gaz almaşinuvi, nafas, suv-tuz almaşinuvi, kislota-işqor muvozanatida iştirok etadi. Q.da antitoksinlar, lizinlar va antitelolar borligi, şuningdek, leykotsitlar mikroorganizmlar va yot jismlarni qamrab yutiş xususiyatiga ega bölganligi tufayli Q. organizmni zararli moddalar va yot jismlardan himoya qiladi. U gavda trasini doim bir maromda saqlaşda muhim ahamiyatga ega.

Odamlarda 5,2 l ça Q. böladi. Q. suyuq qism — plazma (55—60%) va şaklli elementlar (40—45%) dan taşkil topgan. Q.ning şaklli ele-mentlari Q. yaratiş a'zolarida işlanadi; Q. va qon yaratiş a'zolari — Q. yaratiş sistemasini taşkil etadi.

Q. maxsus mexanizmlar orqali regulyatsiya qilinadi, şuning uçun soğlom odam qonining tarkibi özgarmaydi. Organizmdagi har qanday özgarişlarga nisbatan Q. javob reaksiyasi qaytaradi, ya'ni öz tarkibini özgartiradi. Ayrim kasalliklarni, xususan, Q. sistemasi kasalliklarini aniqlaşda Q. tarkibining özgarişi muhim ahamiyatga ega.

Q. plazmasi vitaminlar, fermentlar, tuzlar va moddalar almaşinuvining oxirgi mahsulotlarini saqlaydi. Plazmaga erigan oqsillar, jigar hujayralari va retikuloendotelial sistema hosil böladi. Plazma oqsillari transport vazifasini bajaradi, kislota-işqor muvozanatini tartibga solib turadi.

Q.ning şaklli elementlari asosan eritrotsitlar, leykotsitlar va trombotsitlarlem iborat.

Q. tarkibidagi uglevodlarga glyukoza va uning almaşinuv mahsulotlari kiradi. Q.da 80—100 mg % gaça glyukoza, şuningdek, glikogen, fruktoza va oz miqdorda glyukozamin böladi. Uglevodlar va oqsillarning almaşinuv mahsulotlari (glyukoza va b. monosaxaridlar, kislotalar, tuzlar va suv) içak kapillyarlaridan oqayotgan Q.ga söriladi. Glyukozaning bir qismi a'zo va töqimalarga tarqaladi, boşqa qismi esa jigarda glikogenga aylanadi.

Q.dagi lipidlar aralaşmasi neytral yoğlar, erkin yoğ kislotalari va ularning parçalaniş mahsulotlaridan, erkin va boğlangan xolesterindan, şuningdek, steroid gormonlaridan iborat. Neytral yoğlar, glitserin, yoğ kislotalari içak şilliq qavatidan Q.ga qisman söriladi. Q. yoğ emulsiyasini yog töqimalariga yetkazadi va u yerda zaxira holda saqlanadi. Q. tarkibida mineral moddalar (asosan, natriy va xlor) ham bor. Organizmning turli patologik holatlarida (kasalliklarida) Q.da qator özgarişlar röy beradi, bu muhim diagnostik ahamiyatga ega. Q.ning tuzilişi, funksiyalari, kasalliklari va u bilan boğliq boşqa masalalarni gematologiya fani örganadi.

Ad.: Bahromov S.M., Qon va uning kasalliklari, T., 1996.

Saidjalol Bahromov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚОН — одам ва умуртқали ҳайвонларнинг қон айланиш системасида айланиб юрадиган суюқ тўқима; ҳужайра ва тўқималарга етиб бориб, уларнинг ҳаёт фаолиятини ҳамда физиологик функцияларининг бажарилишини таъминлайди. Эритроцитларнинг таркибидаги гемогюбин Қ.га қизил ранг беради. Қ.нинг таркиби, осмотик босими ва актив реакцияси (рН) деярли ўзгармайди. Қ. организмда хилма-хил вазифаларни бажаради: у ҳужайраларга кислород етказиб беради ва карбонат ангидрид газини олиб кетади (нафас функцияси); овқат ҳазм қилиш аъзоларидан озиқ моддаларни бутун организмга тарқатади (озиқ моддаларни ташиш функцияси); моддалар алмашинуви маҳсулотини чиқариш аъзоларига (буйракка) олиб боради. Қ. аъзоларнинг гуморал алоқасини юзага чиқаради, у газ алмашинуви, нафас, сув-туз алмашинуви, кислота-ишқор мувозанатида иштирок этади. Қ.да антитоксинлар, лизинлар ва антителолар борлиги, шунингдек, лейкоцитлар микроорганизмлар ва ёт жисмларни қамраб ютиш хусусиятига эга бўлганлиги туфайли Қ. организмни зарарли моддалар ва ёт жисмлардан ҳимоя қилади. У гавда трасини доим бир маромда сақлашда муҳим аҳамиятга эга.

Одамларда 5,2 л ча Қ. бўлади. Қ. суюқ қисм — плазма (55—60%) ва шаклли элементлар (40—45%) дан ташкил топган. Қ.нинг шаклли эле-ментлари Қ. яратиш аъзоларида ишланади; Қ. ва қон яратиш аъзолари — Қ. яратиш системасини ташкил этади.

Қ. махсус механизмлар орқали регуляция қилинади, шунинг учун соғлом одам қонининг таркиби ўзгармайди. Организмдаги ҳар қандай ўзгаришларга нисбатан Қ. жавоб реакцияси қайтаради, яъни ўз таркибини ўзгартиради. Айрим касалликларни, хусусан, Қ. системаси касалликларини аниқлашда Қ. таркибининг ўзгариши муҳим аҳамиятга эга.

Қ. плазмаси витаминлар, ферментлар, тузлар ва моддалар алмашинувининг охирги маҳсулотларини сақлайди. Плазмага эриган оқсиллар, жигар ҳужайралари ва ретикулоэндотелиал система ҳосил бўлади. Плазма оқсиллари транспорт вазифасини бажаради, кислота-ишқор мувозанатини тартибга солиб туради.

Қ.нинг шаклли элементлари асосан эритроцитлар, лейкоцитлар ва тромбоцитларлэм иборат.

Қ. таркибидаги углеводларга глюкоза ва унинг алмашинув маҳсулотлари киради. Қ.да 80—100 мг % гача глюкоза, шунингдек, гликоген, фруктоза ва оз миқдорда глюкозамин бўлади. Углеводлар ва оқсилларнинг алмашинув маҳсулотлари (глюкоза ва б. моносахаридлар, кислоталар, тузлар ва сув) ичак капиллярларидан оқаётган Қ.га сўрилади. Глюкозанинг бир қисми аъзо ва тўқималарга тарқалади, бошқа қисми эса жигарда гликогенга айланади.

Қ.даги липидлар аралашмаси нейтрал ёғлар, эркин ёғ кислоталари ва уларнинг парчаланиш маҳсулотларидан, эркин ва боғланган холестериндан, шунингдек, стероид гормонларидан иборат. Нейтрал ёғлар, глицерин, ёғ кислоталари ичак шиллиқ қаватидан Қ.га қисман сўрилади. Қ. ёғ эмульсиясини ёг тўқималарига етказади ва у ерда захира ҳолда сақланади. Қ. таркибида минерал моддалар (асосан, натрий ва хлор) ҳам бор. Организмнинг турли патологик ҳолатларида (касалликларида) Қ.да қатор ўзгаришлар рўй беради, бу муҳим диагностик аҳамиятга эга. Қ.нинг тузилиши, функциялари, касалликлари ва у билан боғлиқ бошқа масалаларни гематология фани ўрганади.

Ад.: Баҳромов С.М., Қон ва унинг касалликлари, Т., 1996.

Саиджалол Баҳромов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.