Qon aylanişi

Qon aylanişi - yurak qisqarişi tufayli qonning qon ötkaziş sistemasida harakatlanişi. Q.a. organizm töqimalari bilan taşqi muhit orasidagi moddalar almaşinuvi va gomeostaz turğunligini ta'minlaydi. Qon töqimaga kislorod, suv, oqsil, uglevodlar, yoğ, mineral moddalar, vitaminlar va b. olib keladi va töqimadan karbonat angidrid hamda moddalar almaşinuvida paydo bölgan boşqa çiqindi moddalarni olib ketadi. Termoregulyatsiya va gumoral regulyatsiyaii amalga oşiradi. Immunitetning muhim omilidir. Q.a. ni 1628 y. ingliz vraçi U.Garvey kaşf qilgan.

Köpçilik umurtqasiz hayvonlarda oçiq Q.a. doirasi mavjud (gemolimfa gavda muskullari yoki tomirlar qisqarişi tufayli harakatlanadi). Odam va ayrim yuqori darajada rivojlangan umurtqasizlarda Q.a. doirasi yopiq böladi. Suvda va quruqlikda yaşovçilar, sudralib yuruvçilar, sut emizuvçilar va quşlarda Q.a. doirasi 2 ta. Odam. şu jumladan, sut emizuvçilar va quşlarda Q.a. sxemasi bir xil. Yurak çap qorinçasidan çiqib, töqimalar orqali öng bölmaçaga kelgan tomirlar sistemasi katta, öng qorinçadan çiqib, öpka orqali çap bölmaçaga kelgani kiçik qon aylaniş doirasini taşkil etadi. Çap bölmaçadan qon çap qorinçaga ötadi va Q.a. davom etadi. Yurak muskullarining qisqarib-böşaşişi tufayli qon tomirlarda harakatlanadi. Yurakning bir min.da haydaydigan qon miqdori minutli hajm deyiladi. Odam tinç turganidagi minutli hajm 4—5 l ga teng, emotsional ta'sir holatida esa u 3—4 marta ortadi. Yurak qonni arteriyaga porsiya bilan haydaydi. Qon quyilişi bilan arteriyalar devori kengayadi. Diastolaaa yiğilgan energiya arteriyalarda qon bosimini ma'lum darajada saqlab, kapillyarlarda uzluksiz qon oqimini ta'minlaydi. Organizmdagi qonning faqat 5% i kapillyarlarda böladi, biroq Q.a.ning asosiy funksiyasi — qon bilan töqima orasidagi moddalar almaşinuvi şu kapillyarlarda amalga oşadi. Qonning kapil-lyarlardagi gidrostatik bosimi sababli suyuqlik, kapillyardan töqimaga filtrlanadi (qon plazmasining onkotik bosimi bu jarayonga tösqinlik qiladi). Qon kapillyarlarda qarşilikka uçraydi, buni yengişda u energiya yöqotadi va qon bosimi pasayadi. Bu suyuqlikni hujayralararo böşliqdan kapillyarlarga ötişiga sabab böladi. Suyuklikning bir qismi hujayraaro tirqişdan limfatik tomirlarga oqib ötadi. Suyuqlik bosimi atm. bosimiga qaraganda (5—10 mm simob ustuniga) kam bölgani uçun töqimalardan suyuqlik faol haydab turiladi. Töqimalardan qon vena qon tomiriga ötadi. Skelet muskullarining qisqarib-böşaşişi va nafas harakatlari qonning tomirlarda uzluksiz oqişiga şaro-it yaratadi. Q.a. reflektor va gumoral ta'sirlar bilan boşqariladi.

Q.a.ning mahalliy va umumiy buzilişi farqlanadi, uning mahalliy buzilişidan giperemiya, işemiya, atero-skleroz, tromboz va b. bölişi mumkin. Q.a.ning umumiy buzilişi a'zo va töqimalarga turli sabablarga köra yetarli qon bormasligi tufayli yuz beradi.