Qon bosimi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 225-b. — ziyouz.com
Qon bosimi QON BOSIMI, arterial bosim — tomirlarda oqayotgan qonning şu tomirlar devoriga körsatadigan bosimi (tazyiqi); yurak işi va tomirlar devorining qarşiligi tufayli vu-judga keladi. Arteriyalar içida — arterial, kapillyarlar içida — kapillyar va venalar içida — venoz bosim böladi. Q.b. qonning tomirlar sistemasi böylab oqişiga imkon beradi va şu bilan organizm töqimalarida moddalar almaşinuvini ta'minlaydi. Arterial bosimning (AB)- yuqori yoki past bölişi, asosan, yurak qisqarişlarining kuçi va yurakning har qis-qarganda tomirlarga haydaydigan qon miqdori, tomirlar (ayniqsa, periferik tomirlar) devorining qon oqimiga körsatadigan qarşiligi va kamroq darajada vaqt birligida yurak qisqarişlarining soni bilan belgilanadi. Aylanib yuradigan (sirkulyatsiya qiladigan) qon miqdori, uning yopişqoqligi, bosimining nafas olişga boğliq bölgan qorin va kökrak qafasi böşliğidagi özgarişlari va b. omillar ham AB ning yuqori yoki past bölişiga ta'sir körsatadi. Yurakning çap qorinçasi qisqarganda (sistola) AB maksimal darajaga yetadi. Bu jarayonda yurakdan 70 ml qon otib çiqariladi, bu miqdor qon birdaniga mayda qon tomirlari (ayniqsa, kapillyarlar) orqali ötib ketolmaydi. Şuning uçun elastik aorta kengayadi, undagi bosim (sistolik bosim) esa ortadi.
Arteriya, vena va kapillyarlarda Q.b. turliça böladi. Yurakdan uzoqlaşgan sari Q.b. pasayib boradi (aortada ança yuqori, kapillyarlarda birmunça past, venalarda ança past böladi). Katta odamda normal arterial bosim 100—140 mm simob ustuni (sistolik bosim) ga va 70— 80 mm simob ustuni (diastolik bosim) ga teng. Bu bosimlar farqi puls bosimi deyiladi.
Organizmdagi biror-bir illat tufayli Q.b. uşbu körsatkiçdan kötarilişi yoki pasayişi mumkin.
Yurak qorinçalarining qisqarişlari orasidagi pauza (ya'ni diastola) vaqtida kengaygan qon tomirlari (aorta va yirik arteriyalar)ning devori qisqara boşlaydi va qonni kapillyarlarga haydaydi. Qon bosimi asta-sekin pasayadi va diastola oxirida minimal darajaga tuşadi (aortada 90 mm simob ustuni, yirik arteriyalarda 70 mm simob ustuni atrofida böladi).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОН БОСИМИ, артериал босим — томирларда оқаётган қоннинг шу томирлар деворига кўрсатадиган босими (тазйиқи); юрак иши ва томирлар деворининг қаршилиги туфайли ву-жудга келади. Артериялар ичида — артериал, капиллярлар ичида — капилляр ва веналар ичида — веноз босим бўлади. Қ.б. қоннинг томирлар системаси бўйлаб оқишига имкон беради ва шу билан организм тўқималарида моддалар алмашинувини таъминлайди. Артериал босимнинг (АБ)- юқори ёки паст бўлиши, асосан, юрак қисқаришларининг кучи ва юракнинг ҳар қис-қарганда томирларга ҳайдайдиган қон миқдори, томирлар (айниқса, периферик томирлар) деворининг қон оқимига кўрсатадиган қаршилиги ва камроқ даражада вақт бирлигида юрак қисқаришларининг сони билан белгиланади. Айланиб юрадиган (циркуляция қиладиган) қон миқдори, унинг ёпишқоқлиги, босимининг нафас олишга боғлиқ бўлган қорин ва кўкрак қафаси бўшлиғидаги ўзгаришлари ва б. омиллар ҳам АБ нинг юқори ёки паст бўлишига таъсир кўрсатади. Юракнинг чап қоринчаси қисқарганда (систола) АБ максимал даражага етади. Бу жараёнда юракдан 70 мл қон отиб чиқарилади, бу миқдор қон бирданига майда қон томирлари (айниқса, капиллярлар) орқали ўтиб кетолмайди. Шунинг учун эластик аорта кенгаяди, ундаги босим (систолик босим) эса ортади.
Артерия, вена ва капиллярларда Қ.б. турлича бўлади. Юракдан узоқлашган сари Қ.б. пасайиб боради (аортада анча юқори, капиллярларда бирмунча паст, веналарда анча паст бўлади). Катта одамда нормал артериал босим 100—140 мм симоб устуни (систолик босим) га ва 70— 80 мм симоб устуни (диастолик босим) га тенг. Бу босимлар фарқи пульс босими дейилади.
Организмдаги бирор-бир иллат туфайли Қ.б. ушбу кўрсаткичдан кўтарилиши ёки пасайиши мумкин.
Юрак қоринчаларининг қисқаришлари орасидаги пауза (яъни диастола) вақтида кенгайган қон томирлари (аорта ва йирик артериялар)нинг девори қисқара бошлайди ва қонни капиллярларга ҳайдайди. Қон босими аста-секин пасаяди ва диастола охирида минимал даражага тушади (аортада 90 мм симоб устуни, йирик артерияларда 70 мм симоб устуни атрофида бўлади).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.