Qon yaratilişi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 231-b. — ziyouz.com
Qon yaratilişi QON YARATILIŞI, gemopoez - qon hujayralarining hosil bölişi, rivojlanişi va yetilişi. Odamda va sut emizuvçi hayvonlarda qon yaratuvçi a'zolarni, umurtqasiz hayvonlarda, asosan, böşliqtardagi suyuqliklar va qonning özida yoki gemolimfada hosil böladi. Q.ya. uzluksiz jarayon bölib, köpçilik qon hujayralarining qisqa hayotiy sikli tufayli röy beradi.
Odam embrionida sariqlik xaltaçasidagi mezenxima hujayralarida qon yaratuvçi hujayra hosil böladi; homila 3 oyligidan to tuğilguniga qadar qon jigarda va taloqda, 4 oyligidan boşlab esa bir vaqtda kömikda ham hosil böla boşlaydi, 4-oydan boşlab limfa tugunlariş limfotsitlar şakllanadi.
Uç oylik homilada qizil qon tanaçalarn — megaloblastlar (yadroli yirik hujayralar) yetilib, yirik eritrotsitlar (megalotsitlar)ga, söng eritroblastlarga aylanadi, ular asta-sekin normoblastlar bilan almaşinadi. Yangi tuğilgan bola va katta yoşdagi soğlom organizmda böladigan eritrotsitlar ana şu normoblastlardan vujudga keladi.
Barça yetilgan qon hujayralari bir-biridan farqlansa ham yagona boşlanğiç (ustun) qon yaratuvçi hujayralardan vujudga keladi.
Kömikdagi boşlanğiç qon hujayralarining yetilib qonning yetuk şaklli elementlarga aylanişi qon hosil qiluvçi a'zolarda sodir böladi. Qon özaniga (tomirdagi qon oqimiga) qonning barça funksiyasini bajara oladigan yetuk hujayralar tuşadi.
Soğlom organizmdagi qon tarkibi va qon yaratiş a'zolari özaro dinamik muvozanatda böladigan yaxlit bitta sistemani taşkil qiladi; yemirilgan qon hujayralari qon hosil qiliş a'zolarida uzluksiz yangilanib turadi. Qon yaratilişidagi bunday muvozanat markaziy va vegetativ nerv sistemasi, gormonlar, vitaminlar, şuningdek, maxsus moddalar — gemopoetinlar tomonidan boşqariladi.
Qon yöqotganda, qonda kislorod yetişmaganda, yalliğlaniş jarayonlarida, infeksion kasalliklarda qonda eritrotsitlar yoki leykotsitlar hosil bölişi kuçayadi, bu organizmning himoya reaksiyasidir; bunday holat qonning reaktiv özgarişi deb ataladi. Qon hosil bölişining tezlaşuvi organizmning himoya reaksiyasi bölganligi sababli kişi soğayganda qon yaratilişi ham normallaşadi. Ayrim kasalliklarda (organizmda temir moddasi, vitamin V
|2 yetişmaganda, taloq kasallanganda, me'da olib taşlanganda, zaharli moddalardan zaharlanganda) qon hosil bölişi susayadi, kamqonlik röy beradi. Bundan taşqari, kömikda turli patologik jarayonlar paydo bölişi mumkin, bunda, asosan, qonda yoş (yetilmagan) şaklli elementlar köpayadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОН ЯРАТИЛИШИ, гемопоэз - қон ҳужайраларининг ҳосил бўлиши, ривожланиши ва етилиши. Одамда ва сут эмизувчи ҳайвонларда қон яратувчи аъзоларни, умуртқасиз ҳайвонларда, асосан, бўшлиқтардаги суюқликлар ва қоннинг ўзида ёки гемолимфада ҳосил бўлади. Қ.я. узлуксиз жараён бўлиб, кўпчилик қон ҳужайраларининг қисқа ҳаётий цикли туфайли рўй беради.
Одам эмбрионида сариқлик халтачасидаги мезенхима ҳужайраларида қон яратувчи ҳужайра ҳосил бўлади; ҳомила 3 ойлигидан то туғилгунига қадар қон жигарда ва талоқда, 4 ойлигидан бошлаб эса бир вақтда кўмикда ҳам ҳосил бўла бошлайди, 4-ойдан бошлаб лимфа тугунлариш лимфоцитлар шаклланади.
Уч ойлик ҳомилада қизил қон таначаларн — мегалобластлар (ядроли йирик ҳужайралар) етилиб, йирик эритроцитлар (мегалоцитлар)га, сўнг эритробластларга айланади, улар аста-секин нормобластлар билан алмашинади. Янги туғилган бола ва катта ёшдаги соғлом организмда бўладиган эритроцитлар ана шу нормобластлардан вужудга келади.
Барча етилган қон ҳужайралари бир-биридан фарқланса ҳам ягона бошланғич (устун) қон яратувчи ҳужайралардан вужудга келади.
Кўмикдаги бошланғич қон ҳужайраларининг етилиб қоннинг етук шаклли элементларга айланиши қон ҳосил қилувчи аъзоларда содир бўлади. Қон ўзанига (томирдаги қон оқимига) қоннинг барча функциясини бажара оладиган етук ҳужайралар тушади.
Соғлом организмдаги қон таркиби ва қон яратиш аъзолари ўзаро динамик мувозанатда бўладиган яхлит битта системани ташкил қилади; емирилган қон ҳужайралари қон ҳосил қилиш аъзоларида узлуксиз янгиланиб туради. Қон яратилишидаги бундай мувозанат марказий ва вегетатив нерв системаси, гормонлар, витаминлар, шунингдек, махсус моддалар — гемопоэтинлар томонидан бошқарилади.
Қон йўқотганда, қонда кислород етишмаганда, яллиғланиш жараёнларида, инфекцион касалликларда қонда эритроцитлар ёки лейкоцитлар ҳосил бўлиши кучаяди, бу организмнинг ҳимоя реакциясидир; бундай ҳолат қоннинг реактив ўзгариши деб аталади. Қон ҳосил бўлишининг тезлашуви организмнинг ҳимоя реакцияси бўлганлиги сабабли киши соғайганда қон яратилиши ҳам нормаллашади. Айрим касалликларда (организмда темир моддаси, витамин В
|2 етишмаганда, талоқ касалланганда, меъда олиб ташланганда, заҳарли моддалардан заҳарланганда) қон ҳосил бўлиши сусаяди, камқонлик рўй беради. Бундан ташқари, кўмикда турли патологик жараёнлар пайдо бўлиши мумкин, бунда, асосан, қонда ёш (етилмаган) шаклли элементлар кўпаяди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.