Qönğirot
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 433–434-b. — ziyouz.com
Qönğirot — özbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri. Ilk örta asrlarda Oltoy, Möğulistonning şim. qismida yaşaganlar. Örta Osiyoda turli köçmançi turkiy qabila va uruğlar Q.lar atrofida uyuşib, ularning qabilaviy nomini qabul qilişgan. 14-a.da Xorazmda q. zodagonlari orasidan sufiylar sulolasi hokimiyat tepasiga kelgan. 16-a.da Q.lar Özbek ulusidagi turkiy qabilalar tarkibiga kirgan. Ulus parçalanişi bilan Q.lar özbek, qoraqalpoq, qozoq va b. xalqlar tarkibiga kirgan. 14—16-a.lar davomida Q.larning ayrim guruhlari Xuroson. Şim. Afğoniston va Hisor-Şerobod vodiysiga kelib örnaşganlar. Xorazm hududiga ötgan Q.lar keyinçalik Xorazmning siyosiy hayotida faol iştirok etişgan. 18-a.ning 2-yarmi — 19-a. boşlarida Xiva xonligini özbeklarning q. sulolasi boşqargan. Bu sulola 1920 y. bolşeviklar tomonidan tugatilgan.
Etnograf B.X.Karmişeva Q.lar 5 ta katta uruğdan: vaxtamğali, qöştamğa-li, qonjiğali, oyinli va tortuvlidan iborat ekanligini körsatgan. Q.lar orasida eng katta guruh vaxtamğali bölib, u 18 ta katta uruqqa bölinadi: oçamayli, boymoqli, taroqli, çan-çiqli, qozoyoqli, çömiçli. qayçili, işqili, qiyğoçli, jilontamğali, bolğali, qoraqönğirot, buğajili, uyuvli, xandaqli, irğoqli, aboqli kesovli.
20-a. boşida Buxoro xonligida Q.larning umumiy soni 85 760 kişidan iborat bölgan. Ular, asosan, Boysundaryo havzasi (3525 kişi)da, Qoratoğdaryo (13 140), Şeroboddaryo (18 383) va Surxondaryo (9 375) hav-zalarida ham Kofirnihonda (1 245), Qarşi vohasi (7 175)da, Ğuzordaryoning quyi qismi (8875) da, Amudaryo vodiysi va Termiz atrofi (3525) da yaşaşgan.
19-a. oxiri —20-a. boşlarida Q.larning aksariyati yarim ötroq holda yaşab, xöjaligida çorvaçilik muhim rol öynagan.
Ad.: Karmnşeva B.X., Oçerki etniçeskoy istorii yujnnx rayonov Tadjikistana i Özbekistana, M., 1976.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎНҒИРОТ — ўзбек халқи таркибига кирган қабилалардан бири. Илк ўрта асрларда Олтой, Мўғулистоннинг шим. қисмида яшаганлар. Ўрта Осиёда турли кўчманчи туркий қабила ва уруғлар Қ.лар атрофида уюшиб, уларнинг қабилавий номини қабул қилишган. 14-а.да Хоразмда қ. зодагонлари орасидан суфийлар сулоласи ҳокимият тепасига келган. 16-а.да Қ.лар Ўзбек улусидаги туркий қабилалар таркибига кирган. Улус парчаланиши билан Қ.лар ўзбек, қорақалпоқ, қозоқ ва б. халқлар таркибига кирган. 14—16-а.лар давомида Қ.ларнинг айрим гуруҳлари Хуросон. Шим. Афғонистон ва Ҳисор-Шеробод водийсига келиб ўрнашганлар. Хоразм ҳудудига ўтган Қ.лар кейинчалик Хоразмнинг сиёсий ҳаётида фаол иштирок этишган. 18-а.нинг 2-ярми — 19-а. бошларида Хива хонлигини ўзбекларнинг қ. сулоласи бошқарган. Бу сулола 1920 й. большевиклар томонидан тугатилган.
Этнограф Б.Х.Кармишева Қ.лар 5 та катта уруғдан: вахтамғали, қўштамға-ли, қонжиғали, ойинли ва тортувлидан иборат эканлигини кўрсатган. Қ.лар орасида энг катта гуруҳ вахтамғали бўлиб, у 18 та катта уруққа бўлинади: очамайли, боймоқли, тароқли, чан-чиқли, қозоёқли, чўмичли. қайчили, ишқили, қийғочли, жилонтамғали, болғали, қорақўнғирот, буғажили, уювли, хандақли, ирғоқли, абоқли кесовли.
20-а. бошида Бухоро хонлигида Қ.ларнинг умумий сони 85 760 кишидан иборат бўлган. Улар, асосан, Бойсундарё ҳавзаси (3525 киши)да, Қоратоғдарё (13 140), Шерободдарё (18 383) ва Сурхондарё (9 375) ҳав-заларида ҳам Кофирниҳонда (1 245), Қарши воҳаси (7 175)да, Ғузордарёнинг қуйи қисми (8875) да, Амударё водийси ва Термиз атрофи (3525) да яшашган.
19-а. охири —20-а. бошларида Қ.ларнинг аксарияти ярим ўтроқ ҳолда яшаб, хўжалигида чорвачилик муҳим роль ўйнаган.
Ад.: Кармншева Б.Х., Очерки этнической истории южннх районов Таджикистана и Ўзбекистана, М., 1976.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.