Qönğirot tumani
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 435–436-b. — ziyouz.com
Qönğirot tumani - Qoraqalpoğiston Respublikasidagi tuman. 1927 y. 3 iyulda taşkil etilgan. 1963 y. Xöjayli tumaniga qöşib yuborilgan. 1964 y. 22 fev.dan qayta tuzilgan. Şim -şarqdan Möynoq tumani, şarqdan Amudaryo orqali Bözatov, jan.-şarkdan Qanliköl, Şumanay tumanlari, jan.dan Turkmanistonning Toşhovuz viloyati, ğarb va şim.dan Qozoğiston Respublikasining Aterov va Oqtöba viloyatlari bilan çegaradoş. Mayd. 74,49 ming km2. Hududi jihatidan Qoraqalpoğiston Respublikasi tumanlari içida eng kattasi. Aholisi 113,2 ming kişi (2005). Tumanda 1 şahar (Qönğirot), 6 şaharça (Jasliq, Oltinköl, Oqşölaq, Elobod, Qoraqalpoğiston, Qubla-Ustyurt), 9 qişloq fu-qarolari yiğini (Ajiniyoz, Navröz, Ornek, Ravşan, Suelli, Ustyurt, Xorazm, Qipçoq. Qönğirot). Markazi — Qönğirot ş.
Tabiati. Yer yuzasi. asosan, Ustyurt platosidan iborat. Örtaça bal. 150—200 m. eng baland joyi 290 m (tumanning ğarbiy qismidagi Qorabo-vur qirida). Markaziy qismida Borsa-kelmas, şarqida Qoraumbet şörxoklari, jan. da Asakaovdon botiği, Turkmaniston bilan çegaradoş xududida Qoplonqir tekisligining va Sariqamiş kölining şim. qismi joylaşgan. Iqlimi keskin kontinental, quruq. Yozi issiq, qişi sovuq. Yanv,ning örtaça t-rasi —4,2° dan —6° gaça, iyulniki 26,2°, ba'zan 28°. Eng past t-ra yanv.da —24°, eng yuqori t-ra iyulda 41°. Yillik örtaça yoğin 100 mm. Ve-getatsiya davri 155—165 kun. Suğoriladigan zonalarda 183 kun. Tuman xöjaliklari Suelli magistral kana-li, Ravşan, Oltinköl kanallaridan suv oladi, şuningdek, tuman hududiga Maşan köli va şim. qismida suelli kölining jan. çekkasi tutaş. Tuproqlari Ustyurt platosida, asosan, çöl sur-qönğir, suğoriladigan şarqiy qismida ötloqi-böz va ötloqi tuproqlardan iborat. Şörxok, taqir tuproqlar va taqirlar ham uçraydi. Tabiiy ösimliklari, asosan, çöl ösimliklari: şuvoq (jumladan, gul-şuvoq), şöra, qirqböğin, qora saksovul va b., Amudaryo böylarida töqaylar mavjud. Yovvoyi hayvonlardan sayğoq, böri, tulki, qumsiç-qon, ilon, kaltakesaklar; kemiruv-çilardan ondatra, kalamuşlar; quşlardan qirğovul, qarğa, ördak, baliqçi, ördakburun, suvlarida baliqlar bor.
Aholisi, asosan, qoraqalpoqlar, özbeklar va qozoqlar, şuningdek, koreys, tatar, rus va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 1,52 kişi (2005). Aholining 41% (44 ming kişi) qişloqlarda, 59% (69,2 ming kişi) şaharlarda yaşaydi.
Xöjaligi. Sanoat korxonalaridan paxta tozalaş, un tortiş, soda, temir -beton buyumlari z-dlari, «Ustyurtgaz» unitar şö'ba korxonasi, Ustyurt qidiruv-parmalaş boşqarmasi, «Urgançtransgaz» şö'ba korxonasining 5 gaz quvurlari tarmoği boşqarmasi, Qönğirot texnologik suv bilan ta'minyaaş boşqarmasi, lokomotiv va vagon ta'mirlaş deposi, gidroinşootlar, avtokorxonalar, quriliş taşkilotlari, «TuzLTD», «Qazqönğirotkarbid», «N01T» qöşma korxonalari, «Iygilikgaz» qöşma korxonasining filiali va b. işlab turibdi.
Tuman q.x.ning asosiy tarmoği — paxtaçilik, ğallaçilik (şu jumladan, şoliçilik), göşt-sut çorvaçiligi. Şirkat va fermer xöjaliklari, 6 muqobil MTP, «Qönğirot» maşina-traktor parki faoliyat körsatadi. Q.t.da 40 ming ğa yer suğoriladi. Şundan 4 ming ga yerga paxta, 4 ming ga yerga şoli, 5,6 ming ga yerga buğdoy, 500 ga yerga boşqa q.x. ekinlari ekiladi. 170,9 ming gektarga yaqin yer maydoni — örmonzor (asosan, saksovul, turanğil va b.dan iborat). Qolgan yerlar piçanzor va yaylov. tumandagi jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 27,6 mingga yaqin qoramol (şu jumladan, 12 mingga yaqin sigir), 58,9 mingga yaqin qöy va eçki, 1,2 mingga yaqin yilqi boqiladi. Möynoq baliq z-dining Qönğirot filiali işlab turibdi.
2004/05 öquv yilida tumandagi 56 umumiy ta'lim maktabi (26 mingdan ziyod öquvçi), 2 kasb-hunar kolleji (3,3 ming öquvçi), biznes maktabi filiali, «Progress» öquv markazi bor. 21 kutubxona, tuman tarixi muzeyi mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, tuğruqxona majmui, teri kasalliklari, sil kasalliklari dispanserlari, 3 poliklinika, 24 feldşer-akuşerlik punkti, 7 ovul vraçlik punkti, 2 qişloq vraçlik ambulatoriyasi, qişloq kasalxonasi va b. tibbiy muassasalarda 196 vraç, 1084 örta tibbiy xodim işlaydi. Tumandagi avto-mobil yöllarining umumiy uz. 996 km, şundan 375,5 km avtotrassasi, t.y.lar uz. 340 km. Buyuk ipak yölidagi xalqaro yöl qurilişining bir qismi tuman hududida olib borilmoq-da. 1944 y.dan «Qönğirot haqiqati» tuman gaz. çop etiladi (adadi 2300).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎНҒИРОТ ТУМАНИ - Қорақалпоғистон Республикасидаги туман. 1927 й. 3 июлда ташкил этилган. 1963 й. Хўжайли туманига қўшиб юборилган. 1964 й. 22 фев.дан қайта тузилган. Шим -шарқдан Мўйноқ тумани, шарқдан Амударё орқали Бўзатов, жан.-шаркдан Қанликўл, Шуманай туманлари, жан.дан Туркманистоннинг Тошҳовуз вилояти, ғарб ва шим.дан Қозоғистон Республикасининг Атеров ва Оқтўба вилоятлари билан чегарадош. Майд. 74,49 минг км2. Ҳудуди жиҳатидан Қорақалпоғистон Республикаси туманлари ичида энг каттаси. Аҳолиси 113,2 минг киши (2005). Туманда 1 шаҳар (Қўнғирот), 6 шаҳарча (Жаслиқ, Олтинкўл, Оқшўлақ, Элобод, Қорақалпоғистон, Қубла-Устюрт), 9 қишлоқ фу-қаролари йиғини (Ажиниёз, Наврўз, Орнек, Равшан, Суэлли, Устюрт, Хоразм, Қипчоқ. Қўнғирот). Маркази — Қўнғирот ш.
Табиати. Ер юзаси. асосан, Устюрт платосидан иборат. Ўртача бал. 150—200 м. энг баланд жойи 290 м (туманнинг ғарбий қисмидаги Қорабо-вур қирида). Марказий қисмида Борса-келмас, шарқида Қораумбет шўрхоклари, жан. да Асакаовдон ботиғи, Туркманистон билан чегарадош худудида Қоплонқир текислигининг ва Сариқамиш кўлининг шим. қисми жойлашган. Иқлими кескин континентал, қуруқ. Ёзи иссиқ, қиши совуқ. Янв,нинг ўртача т-раси —4,2° дан —6° гача, июлники 26,2°, баъзан 28°. Энг паст т-ра янв.да —24°, энг юқори т-ра июлда 41°. Йиллик ўртача ёғин 100 мм. Ве-гетация даври 155—165 кун. Суғориладиган зоналарда 183 кун. Туман хўжаликлари Суэлли магистрал кана-ли, Равшан, Олтинкўл каналларидан сув олади, шунингдек, туман ҳудудига Машан кўли ва шим. қисмида суэлли кўлининг жан. чеккаси туташ. Тупроқлари Устюрт платосида, асосан, чўл сур-қўнғир, суғориладиган шарқий қисмида ўтлоқи-бўз ва ўтлоқи тупроқлардан иборат. Шўрхок, тақир тупроқлар ва тақирлар ҳам учрайди. Табиий ўсимликлари, асосан, чўл ўсимликлари: шувоқ (жумладан, гул-шувоқ), шўра, қирқбўғин, қора саксовул ва б., Амударё бўйларида тўқайлар мавжуд. Ёввойи ҳайвонлардан сайғоқ, бўри, тулки, қумсич-қон, илон, калтакесаклар; кемирув-чилардан ондатра, каламушлар; қушлардан қирғовул, қарға, ўрдак, балиқчи, ўрдакбурун, сувларида балиқлар бор.
Аҳолиси, асосан, қорақалпоқлар, ўзбеклар ва қозоқлар, шунингдек, корейс, татар, рус ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 1,52 киши (2005). Аҳолининг 41% (44 минг киши) қишлоқларда, 59% (69,2 минг киши) шаҳарларда яшайди.
Хўжалиги. Саноат корхоналаридан пахта тозалаш, ун тортиш, сода, темир -бетон буюмлари з-длари, «Устюртгаз» унитар шўъба корхонаси, Устюрт қидирув-пармалаш бошқармаси, «Урганчтрансгаз» шўъба корхонасининг 5 газ қувурлари тармоғи бошқармаси, Қўнғирот технологик сув билан таъминяаш бошқармаси, локомотив ва вагон таъмирлаш депоси, гидроиншоотлар, автокорхоналар, қурилиш ташкилотлари, «ТузЛТД», «Қазқўнғироткарбид», «Н01ЬТ» қўшма корхоналари, «Ийгиликгаз» қўшма корхонасининг филиали ва б. ишлаб турибди.
Туман қ.х.нинг асосий тармоғи — пахтачилик, ғаллачилик (шу жумладан, шоличилик), гўшт-сут чорвачилиги. Ширкат ва фермер хўжаликлари, 6 муқобил МТП, «Қўнғирот» машина-трактор парки фаолият кўрсатади. Қ.т.да 40 минг ға ер суғорилади. Шундан 4 минг га ерга пахта, 4 минг га ерга шоли, 5,6 минг га ерга буғдой, 500 га ерга бошқа қ.х. экинлари экилади. 170,9 минг гектарга яқин ер майдони — ўрмонзор (асосан, саксовул, туранғил ва б.дан иборат). Қолган ерлар пичанзор ва яйлов. тумандаги жамоа ва шахсий хўжаликларида 27,6 мингга яқин қорамол (шу жумладан, 12 мингга яқин сигир), 58,9 мингга яқин қўй ва эчки, 1,2 мингга яқин йилқи боқилади. Мўйноқ балиқ з-дининг Қўнғирот филиали ишлаб турибди.
2004/05 ўқув йилида тумандаги 56 умумий таълим мактаби (26 мингдан зиёд ўқувчи), 2 касб-ҳунар коллежи (3,3 минг ўқувчи), бизнес мактаби филиали, «Прогресс» ўқув маркази бор. 21 кутубхона, туман тарихи музейи мавжуд. Туман марказий касалхонаси, туғруқхона мажмуи, тери касалликлари, сил касалликлари диспансерлари, 3 поликлиника, 24 фельдшер-акушерлик пункти, 7 овул врачлик пункти, 2 қишлоқ врачлик амбулаторияси, қишлоқ касалхонаси ва б. тиббий муассасаларда 196 врач, 1084 ўрта тиббий ходим ишлайди. Тумандаги авто-мобиль йўлларининг умумий уз. 996 км, шундан 375,5 км автотрассаси, т.й.лар уз. 340 км. Буюк ипак йўлидаги халқаро йўл қурилишининг бир қисми туман ҳудудида олиб борилмоқ-да. 1944 й.дан «Қўнғирот ҳақиқати» туман газ. чоп этилади (адади 2300).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.