Qonun

Qonun (falsafada) — narsa va hodisalar örtasidagi muhim, zaruriy, barqaror, takrorlanuvçi munosabat. Mazkur munosabat obyektiv voqelikka mansub bölsa, u voqelik Q.lari deb yuritiladi. Voqelik Q.larining inson tomonidan örganilib, muayyan nazariy tilğa köçirilişi fan Q.lari deyiladi. Şu jihatdan fan Q.lari voqelik Q.larining tafakkurda in'ikos etilişidir. Fan Q.lari, öz navbatida, aks ettiruvçi obyektiga köra, tabiat Q.lari, jamiyat Q.lari, tafakkur Q.lariga bölinadi. Tasodifiy yoki ötkinçi munosabatlar esa Q.ni asoslaşga yetarli emas. Zaruriylik Q.ning muhim belgisidir, çunki undan kelib çiqadigan natijalarning yuz berişi muqarrardir. Q. tuşunçasining mohiyati qonuniyat tuşunçasiga yaqin turadi. Qonuniyat Q.dan farqli ravişda sistemaning özgarişlaridagi barqaror jihatlarni va yönalişlarni ifodalaydi. Şu jihatdan, fanda statistik va dinamik qonuniyatlarga tayanib iş yuritiladi. Dinamik qonuniyatlarda örganilayotgan jarayonlarning kelajagi aniq, muayyan va bir xil körinişda başorat qilinadi, ya'ni sistemaning kelajakdagi holati uning oldingi holati bilan uzviy boğlangan böladi. Statistik qonuniyatlarda esa, jarayonlarning kelajagini başorat qiliş ehtimol şaklida bölib, muayyan miqdordagi tasodiflar içidan röyobga çiqişi mumkin bölgan ehtimollar nazarda tutiladi, ya'ni bunda bir qança özaro boğlangan aloqadorliklar içidan röyobga çiqişi mumkin bölgan imkoniyat darajasi ehtimollik bilan çamalab olinadi. Qlar obyektlar örtasidagi, sistema rivojlanişining turli holatlari va bosqiçlari örtasidagi aloqadorliklarni ifodalaydi. Q.lar özining umumiylik darajasi va ta'sir etiş doirasiga köra, xususiy. umumiy va eng umumiy Q.larga bölinadi. Xususiy Q.lar narsa va hodisalar örtasidagi nisbatan tor doiragi açoqalarni funknional tarzda aks ettiradi (mas. mexanikada tezliklarni qöşiş Q.lari). Umumiy Q.lar narsa va hodisalarning umumiy xossalari örtasida munosabatni, eng umumiy Q. lar esa tabiat, jamiyat, tafakkur rivojining eng umumiy munosabatlarini, tomonlarini, taraqqiyotini, tendensiyalarini ifodalaydi. Butun olam tortişiş Q.i umumiy Q.ga, olamning rivojlaniş Q.lari esa enğ umumiy Q.ga misol bölişi mumkin. Umumiy Q.lar bilan xususiy Q.lar örtasida özaro boğliqlik mavjud. Umumiy Q.lar xususiy Q.lar orqali amal qiladi, xususiy Q.lar esa umumiy Q.larning bir körinişi bölib, obyektiv xarakterga ega. Q.lar, birinçidan, narsa va hodisalar va ular orasidagi munosabatlarning mohiyati, sababi, kelib çiqişi, rivojlaniş tendensiyasini tuşuntiradi; ikkinçidan, Q. hodisadagi rivojlaniş tendensiyasi va yönalişini aks ettiriş orqali jarayonlarning kelajagini başorat qiliş funksiyasini bajaradi. Tabiat va jamiyat Q.lari obyektiv jarayonlarni aks ettiradi. Agar tabiat Q.lari bizga stixiyali tarzda bölib körinsa, jamiyat Q.lari esa kişilarning ongli faoliyatida namoyon böladi. Q.larni biliş asosida kelajak haqida başorat qiliş, tabiiy va ijtimoiy jarayonlarni boşqariş mumkin. Tafakkur Q.larini mantiq fani örganadi. Q.lar haqida Forobiy, Xorazmiy, Farğoniy, Beruniy, Ibn Sino, Uluğbek kabi mutafakkirlar maxsus risolalar yozişgan. Huquqqa doir, xususan, şariat Q.lariga oid asarlar içida Burhoniddin Marğinoniyning «Xidoya» kitobi dunyoga tanilgan. Q.larni anglab oliş, biliş olamning rivojlaniş xususiyatlarini bilib oliş va uni özlaştirişda muhim ahamiyat kasb etadi.

Baxtiyor Törayev.