Qonun
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 235–236-b. — ziyouz.com
Qonun (huquqda) — inson, jamiyat va davlat manfaatlari nuqtai nazaridan eng muhim hisoblanadigan ijtimoiy munosabatlarni mustahkamlaş, rivojlantiriş va tartibga soliş vositasi. Q. davlat oliy vakillik organlarining eng yuqori kuçga ega bölgan hujjatidir. Q. davlat huquq tizimining asosini taşkil qiladi, davlatning boşqa hamma organlarining normativ aktlariga nisbatan eng katta yuridik kuçga ega böladi. Q. uçun uni qabul qilişning alohida tartibi. bir neça bosqiçdan iborat maxsus qonun çiqariş jarayoni xosdir. Bu bosqiçlar qonunçilik taşabbusi, qonun loyihasining muhokama qilinişi, Q.ning qabul qilinişi va uning e'lon qilinişidan iborat. Q.lar özida mujassamlaşgan normag larning mohiyati böyiça konstitutsiyaviy. töğridan-töğri konstitutsiya talablari asosila qabul qilinadigan (organik) va oddiy Q.larga bölinadi. Oddiy Q.lar, öz navbatida, kodifi-katsiya qilingan va joriy Q.larga bölinadi. Federativ davlatlarda Q.lar, şuningdek, federal va fede-ratsiya subyektlari Q.lariga ajratiladi. Q.larning alohida toifasini favqulodda Q.lar taşkil etadi.
Normativlik Q.ning muhim belgisi va xususiyati hisoblanadi. Huquqiy hujjatlarning boşqa şakllari ham normativ bölişi mumkin, lekin ular Q.çalik qat'iy kuçga ega bölmay, qisqa muddat amal qiladigan yoki huquqni muhofaza etuvçi bölişi mumkin. Q.ning normativligi uning bir xildagi qoidani barça uçun norma, meyor, mezon darajasiga kötarilişidadir. Q.da mustahkamlangan qoida hamma öxşaş hollarda bir xildagi talab sifatida takror-takror amal qiladi. Q.ning normativligi unda ifodalangan davlat irodasining qat'iyligi, ustunligi va oliyligi bilan çambarças boğliqligidadir. Aynan şu irodaning imperativ (böysundiruv-çi) mazmuni Q. vositasi bilan umumiy yuriş-turiş va xulq-atvor mezonlarini belgilaydi.
Özbekiston Respublikasi Q.lari quyidagi guruhlarga bölinadi: 1) asosiy qonun — Konstitutsiya; 2) Konstitutsiyaviy qonun; 3) Qonun (kodekslar va joriy Q.lar); 4) Qoraqalpoğiston Respublikasining Konstitutsiyasi va Q.lari. Q.lar va boşqa normativ hujjatlar orasida Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi asosiy örinni egallaydi. Uşbu hujjat davlat hokimiyatining taşkil etilişini va boşqaruv mexanizmini belgilaydi, konstitutsiyaviy tuzum asoslarini, jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy asoslari, siyosiy tizimini.insonlar va fuqarolarning huquq va erkinliklarini mustahkamlaydi. Konstitutsiya jamiyat huquqiy tizimining, butun qonunçilikning özagini, yuridik zaminini taşkil etadi. Joriy Q.larning barçasi konstitutsiya qoidalari va prinsiplari asosida hamda ularning ijrosi manfaati yölida çiqariladi.
Q.lar quyidagi hollarda kuçga kiradi: rasman e'lon qilingandan 10 kun ötgaç; Q.da yoki uni amalga kiritiş töğrisida maxsus hujjatda körsatilgan vaqtdan boşlab. Q. özida körsatilgan muddat tugagan bölsa yoki bekor qilinişi natijasida (ijtimoiy munosabatlarning şu sohasini tartibga soluvçi yangi Q. qabul qilinişi munosabati b-n) öz kuçini yöqotadi.
Q. zamonda amal qiladi. Buning ma'nosi şuki, ayrim Q.lar orqaga qaytiş kuçiga ega. Ya'ni, Q. e'lon qilinmasdan oldin bölgan işlarga şu Q. tatbiq etiladi. Jumladan, Özbekistonda jinoyat va ma'muriy javobgarlikni yengillaştiruvçi Q.lar orqaga qaytiş kuçiga ega. Q. makonda ham amal qiladi. Buning ma'nosi Q.lar mamlakatning barça hududlarida amal qilişini bidsiradi. Davlat hududiga quruqlik, içki suvlar va hududiy dengiz havzalari, uşbu hududlar ustidagi havo böşliği va davlat çegarasi doirasidagi yer osti kiradi. Odatda, Q.lar uşbu hududdagi barça subyektlar, ya'ni fuqarolar, yuridik şaxslar, davlat organlari, korxonalar, muassasalar va taşkilotlar uçun majburiydir.
Q.ning oliy yuridik kuçga egaligi quyidagilarda namoyon böladi: Q.ni uni qabul qilgan oliy vakillik organidan boşqa heç kim özgartira olmaydi, bekor qila olmaydi yoki yangisini örnata olmaydi; boşqa barça normativ-huquqiy aktlar Q.ga qat'iy muvofiq holda qabul qilinadi va amalga oşiriladi; biron-bir qonunosti normativ-huquqiy akt, ya'ni, qonunga asoslangan hujjat Q.ga zid bölsa, u Q.ga muvofiq holga keltiriladi yoki bekor qilinadi; Q.ni qabul qilgan organdan boşqa heç kim uni qöşimça tarzda tasdiqlaşi va harakatdan töxtatib qöyişi mumkin emas.
Özbekiston Respublikasining Q.larida yangilanayotgan ijtimoiy tuzumning, huquqiy davlat barpo etişning eng muhim prinsiplari, rivojlaniş yönalişlari va dasturiy vazifalari öz aksini topadi.
Ğayrat Abduqodirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОНУН (ҳуқуқда) — инсон, жамият ва давлат манфаатлари нуқтаи назаридан энг муҳим ҳисобланадиган ижтимоий муносабатларни мустаҳкамлаш, ривожлантириш ва тартибга солиш воситаси. Қ. давлат олий вакиллик органларининг энг юқори кучга эга бўлган ҳужжатидир. Қ. давлат ҳуқуқ тизимининг асосини ташкил қилади, давлатнинг бошқа ҳамма органларининг норматив актларига нисбатан энг катта юридик кучга эга бўлади. Қ. учун уни қабул қилишнинг алоҳида тартиби. бир неча босқичдан иборат махсус қонун чиқариш жараёни хосдир. Бу босқичлар қонунчилик ташаббуси, қонун лойиҳасининг муҳокама қилиниши, Қ.нинг қабул қилиниши ва унинг эълон қилинишидан иборат. Қ.лар ўзида мужассамлашган нормаг ларнинг моҳияти бўйича конституциявий. тўғридан-тўғри конституция талаблари асосила қабул қилинадиган (органик) ва оддий Қ.ларга бўлинади. Оддий Қ.лар, ўз навбатида, кодифи-кация қилинган ва жорий Қ.ларга бўлинади. Федератив давлатларда Қ.лар, шунингдек, федерал ва феде-рация субъектлари Қ.ларига ажратилади. Қ.ларнинг алоҳида тоифасини фавқулодда Қ.лар ташкил этади.
Нормативлик Қ.нинг муҳим белгиси ва хусусияти ҳисобланади. Ҳуқуқий ҳужжатларнинг бошқа шакллари ҳам норматив бўлиши мумкин, лекин улар Қ.чалик қатъий кучга эга бўлмай, қисқа муддат амал қиладиган ёки ҳуқуқни муҳофаза этувчи бўлиши мумкин. Қ.нинг нормативлиги унинг бир хилдаги қоидани барча учун норма, меъёр, мезон даражасига кўтарилишидадир. Қ.да мустаҳкамланган қоида ҳамма ўхшаш ҳолларда бир хилдаги талаб сифатида такрор-такрор амал қилади. Қ.нинг нормативлиги унда ифодаланган давлат иродасининг қатъийлиги, устунлиги ва олийлиги билан чамбарчас боғлиқлигидадир. Айнан шу ироданинг императив (бўйсундирув-чи) мазмуни Қ. воситаси билан умумий юриш-туриш ва хулқ-атвор мезонларини белгилайди.
Ўзбекистон Республикаси Қ.лари қуйидаги гуруҳларга бўлинади: 1) асосий қонун — Конституция; 2) Конституциявий қонун; 3) Қонун (кодекслар ва жорий Қ.лар); 4) Қорақалпоғистон Республикасининг Конституцияси ва Қ.лари. Қ.лар ва бошқа норматив ҳужжатлар орасида Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси асосий ўринни эгаллайди. Ушбу ҳужжат давлат ҳокимиятининг ташкил этилишини ва бошқарув механизмини белгилайди, конституциявий тузум асосларини, жамиятнинг иқтисодий, ижтимоий асослари, сиёсий тизимини.инсонлар ва фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини мустаҳкамлайди. Конституция жамият ҳуқуқий тизимининг, бутун қонунчиликнинг ўзагини, юридик заминини ташкил этади. Жорий Қ.ларнинг барчаси конституция қоидалари ва принциплари асосида ҳамда уларнинг ижроси манфаати йўлида чиқарилади.
Қ.лар қуйидаги ҳолларда кучга киради: расман эълон қилингандан 10 кун ўтгач; Қ.да ёки уни амалга киритиш тўғрисида махсус ҳужжатда кўрсатилган вақтдан бошлаб. Қ. ўзида кўрсатилган муддат тугаган бўлса ёки бекор қилиниши натижасида (ижтимоий муносабатларнинг шу соҳасини тартибга солувчи янги Қ. қабул қилиниши муносабати б-н) ўз кучини йўқотади.
Қ. замонда амал қилади. Бунинг маъноси шуки, айрим Қ.лар орқага қайтиш кучига эга. Яъни, Қ. эълон қилинмасдан олдин бўлган ишларга шу Қ. татбиқ этилади. Жумладан, Ўзбекистонда жиноят ва маъмурий жавобгарликни енгиллаштирувчи Қ.лар орқага қайтиш кучига эга. Қ. маконда ҳам амал қилади. Бунинг маъноси Қ.лар мамлакатнинг барча ҳудудларида амал қилишини бидциради. Давлат ҳудудига қуруқлик, ички сувлар ва ҳудудий денгиз ҳавзалари, ушбу ҳудудлар устидаги ҳаво бўшлиғи ва давлат чегараси доирасидаги ер ости киради. Одатда, Қ.лар ушбу ҳудуддаги барча субъектлар, яъни фуқаролар, юридик шахслар, давлат органлари, корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар учун мажбурийдир.
Қ.нинг олий юридик кучга эгалиги қуйидагиларда намоён бўлади: Қ.ни уни қабул қилган олий вакиллик органидан бошқа ҳеч ким ўзгартира олмайди, бекор қила олмайди ёки янгисини ўрната олмайди; бошқа барча норматив-ҳуқуқий актлар Қ.га қатъий мувофиқ ҳолда қабул қилинади ва амалга оширилади; бирон-бир қонуности норматив-ҳуқуқий акт, яъни, қонунга асосланган ҳужжат Қ.га зид бўлса, у Қ.га мувофиқ ҳолга келтирилади ёки бекор қилинади; Қ.ни қабул қилган органдан бошқа ҳеч ким уни қўшимча тарзда тасдиқлаши ва ҳаракатдан тўхтатиб қўйиши мумкин эмас.
Ўзбекистон Республикасининг Қ.ларида янгиланаётган ижтимоий тузумнинг, ҳуқуқий давлат барпо этишнинг энг муҳим принциплари, ривожланиш йўналишлари ва дастурий вазифалари ўз аксини топади.
Ғайрат Абдуқодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.