Qonun ustuvorligi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 237–238-b. — ziyouz.com
Qonun ustuvorligi - barça davlat hokimiyati organlari faoliyatida konstitutsiya, qonunlar oliy yuridik kuçga ega bölib, ularning hokimiyat çiqaraditan boşqa hamma meyoriy hujjatlar va yöriqnomalardan ustun turişi. Q.u. jamiyatda demokratiya va qonunçilik ta'minlanişiga xizmat qiluvçi tamoyildir. Bu tamoyil Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 15-moddasida mustahkamlangan: «Özbekiston Respublikasida Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlarining ustunligi sözsiz tan olinadi. Davlat, uning organlari, mansabdor şaxslar, jamoat birlaşmalari, fuqarolar Konstitutsiya va qonunlarga muvofiq iş köradilar». Q.u. tamoyili birinçidan, jamiyat hayotining barça jab-halarida qonunlarning qat'iy hukmronligini bildirib, yuqorida ta'kidlanganidek, barça davlat organlari, mansabdor şaxslar va fuqarolarning konstitutsiya va qonunlarga sözsiz itoat etişida; ikkinçidan, ijtimoiy munosabatlarning jamiyat, fuqaro va davlat manfaatlariga mos tarzda tartibga solinganini anglatib, mamla-kat miqyosida barqarorlik, batartiblik va qonuniy tartibot muhiti örnatilganida; uçinçidan, huquq buzilişi hollarining oldini oliş, şuningdek, huquqiy munosabat iştirokçilari qonunni buzgan taqdirda qonunda belgilangan tartibda javobgarlikka tortiş uçun qonunlarning huquqiy asos vazifasini bajarişida namoyon böladi.
Mamlakatda hokimiyatlar bölinişi prinsipining real joriy etilganligi Özbekistonda konstitutsiya va qonunlar ustunligini ta'minlaşning muhim kafolatidir. Unga köra, qonun çiqaruvçi, ijro etuvçi va sud hokimiyati böğinlari özlarining konsti-tutsiyada, qonunda belgilangan vakolatlari doirasida faoliyat yuritadilar. Ular örtasidagi munosabatlarni uyğunlaştirişda eng oliy hakam qonundir.
Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiq, mamlakat prezidenti fuqarolarning huquqlari va erkinliklariga, Konstitutsiya va qonunlarga rioya etilişining kafilidir (93-modda). Prezidentning bu boradagi faoliyati muhim siyosiy-yuridik ahamiyatga ega. U öz farmonlari, qarorlari bilan konstitutsiyaviy tamoyillarning, qonunlarda mustahkamlangan qoidalarning hayotga töla joriy etilişi uçun yöl oçadi, tegişli huquqiy mexanizmlarni yaratadi. Özbekiston Respublikasi Preziden-tining «Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasini örganişni taşkil etiş töğrisida» farmoyiş qabul qilganligi (2001 y. 4 yanv.) jamiyatda Kon-stitutsiyaning mavqei va nufuzini kötarişga qaratilgan muhim tadbir böldi. Garçand, farmoyişning asosiy maqsadi aholi orasida konstitutsiyaviy savodxonlikni, huquqiy madaniyatni oşirişdan iborat bölsa ham, bu pirovardida, Konstitutsiyaning e'zozlanişi, unga ustuvor tarzda amal qilinişiga puxta zamin yaratadi.
Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Vazirliklar, davlat qömitalari va idoralar meyoriy hujjatlarining qonuniyligini ta'minlaş çora-tadbirlari töğrisida»gi qarorida (1997 y. 9 okt.) umummajburiy tusdagi idoraviy normativ hujjatlarning Konstitutsiya va qonunlarga mosligini ta'minlaş vazifasi Adliya vazirligiga yuklatilib, ularning davlat röyxatidan ötkazilişi talab etilgan. Rasmiy tarzda röyxatdan ötmagan idoraviy normativ hujjatlar yuridik kuçga ega bölmaydi, ularni hayotga joriy etiş mumkin emas. Konstitutsiya va qonunlarning ustunligini ta'minlaşda prokuror nazoratining roli kattadir. Mazkur vazifa doirasida prokuratura idoralari muayyan qonunlar ijrosini bevosita bajaruvçi vazirliklar, idoralar, jamoat birlaşmalari, korxonalar, muassasa va taşkilotlarning mas'uliyatini oşiriş, qonun buzilişining oldini oliş, uning sabablari va şart-şaroitlarini öz vaqtida bartaraf etiş çora-tadbirlarini köradilar. Qonunni qöpol buziş hollari aniqlanganda ma'muriy va jinoiy javobgarlik çoralari qöllaniladi.
Özbekistonda konstitutsiya va qonunlarning ustunligini ta'minlaş uçun taşkiliy-huquqiy kafolatlar va yuridik mexanizmlar muttasil takomillaştirilib, ularning samaradorligini oşirib boriş lozim.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОНУН УСТУВОРЛИГИ - барча давлат ҳокимияти органлари фаолиятида конституция, қонунлар олий юридик кучга эга бўлиб, уларнинг ҳокимият чиқарадитан бошқа ҳамма меъёрий ҳужжатлар ва йўриқномалардан устун туриши. Қ.у. жамиятда демократия ва қонунчилик таъминланишига хизмат қилувчи тамойилдир. Бу тамойил Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 15-моддасида мустаҳкамланган: «Ўзбекистон Республикасида Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси ва қонунларининг устунлиги сўзсиз тан олинади. Давлат, унинг органлари, мансабдор шахслар, жамоат бирлашмалари, фуқаролар Конституция ва қонунларга мувофиқ иш кўрадилар». Қ.у. тамойили биринчидан, жамият ҳаётининг барча жаб-ҳаларида қонунларнинг қатъий ҳукмронлигини билдириб, юқорида таъкидланганидек, барча давлат органлари, мансабдор шахслар ва фуқароларнинг конституция ва қонунларга сўзсиз итоат этишида; иккинчидан, ижтимоий муносабатларнинг жамият, фуқаро ва давлат манфаатларига мос тарзда тартибга солинганини англатиб, мамла-кат миқёсида барқарорлик, батартиблик ва қонуний тартибот муҳити ўрнатилганида; учинчидан, ҳуқуқ бузилиши ҳолларининг олдини олиш, шунингдек, ҳуқуқий муносабат иштирокчилари қонунни бузган тақдирда қонунда белгиланган тартибда жавобгарликка тортиш учун қонунларнинг ҳуқуқий асос вазифасини бажаришида намоён бўлади.
Мамлакатда ҳокимиятлар бўлиниши принципининг реал жорий этилганлиги Ўзбекистонда конституция ва қонунлар устунлигини таъминлашнинг муҳим кафолатидир. Унга кўра, қонун чиқарувчи, ижро этувчи ва суд ҳокимияти бўғинлари ўзларининг консти-туцияда, қонунда белгиланган ваколатлари доирасида фаолият юритадилар. Улар ўртасидаги муносабатларни уйғунлаштиришда энг олий ҳакам қонундир.
Ўзбекистон Республикасининг Конституциясига мувофиқ, мамлакат президенти фуқароларнинг ҳуқуқлари ва эркинликларига, Конституция ва қонунларга риоя этилишининг кафилидир (93-модда). Президентнинг бу борадаги фаолияти муҳим сиёсий-юридик аҳамиятга эга. У ўз фармонлари, қарорлари билан конституциявий тамойилларнинг, қонунларда мустаҳкамланган қоидаларнинг ҳаётга тўла жорий этилиши учун йўл очади, тегишли ҳуқуқий механизмларни яратади. Ўзбекистон Республикаси Президен-тининг «Ўзбекистон Республикаси Конституциясини ўрганишни ташкил этиш тўғрисида» фармойиш қабул қилганлиги (2001 й. 4 янв.) жамиятда Кон-ституциянинг мавқеи ва нуфузини кўтаришга қаратилган муҳим тадбир бўлди. Гарчанд, фармойишнинг асосий мақсади аҳоли орасида конституциявий саводхонликни, ҳуқуқий маданиятни оширишдан иборат бўлса ҳам, бу пировардида, Конституциянинг эъзозланиши, унга устувор тарзда амал қилинишига пухта замин яратади.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Вазирликлар, давлат қўмиталари ва идоралар меъёрий ҳужжатларининг қонунийлигини таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорида (1997 й. 9 окт.) умуммажбурий тусдаги идоравий норматив ҳужжатларнинг Конституция ва қонунларга мослигини таъминлаш вазифаси Адлия вазирлигига юклатилиб, уларнинг давлат рўйхатидан ўтказилиши талаб этилган. Расмий тарзда рўйхатдан ўтмаган идоравий норматив ҳужжатлар юридик кучга эга бўлмайди, уларни ҳаётга жорий этиш мумкин эмас. Конституция ва қонунларнинг устунлигини таъминлашда прокурор назоратининг роли каттадир. Мазкур вазифа доирасида прокуратура идоралари муайян қонунлар ижросини бевосита бажарувчи вазирликлар, идоралар, жамоат бирлашмалари, корхоналар, муассаса ва ташкилотларнинг масъулиятини ошириш, қонун бузилишининг олдини олиш, унинг сабаблари ва шарт-шароитларини ўз вақтида бартараф этиш чора-тадбирларини кўрадилар. Қонунни қўпол бузиш ҳоллари аниқланганда маъмурий ва жиноий жавобгарлик чоралари қўлланилади.
Ўзбекистонда конституция ва қонунларнинг устунлигини таъминлаш учун ташкилий-ҳуқуқий кафолатлар ва юридик механизмлар муттасил такомиллаштирилиб, уларнинг самарадорлигини ошириб бориш лозим.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.