Qonunçilik
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 239–240-b. — ziyouz.com
Qonunçilik - 1) davlatning öz oldida turgan vazifa va funksiyalarini amalga oşiriş usullaridan biri. Bu vakolatli davlat organlari (parlament) tomonidan davlat va jamiyat hayotining eng muhim masalalari böyiça qonunlar qabul qiliş faoliyatida ifodalanadi (q. Qonun çiqaruvçi hokimiyat); 2) muayyan davlatda amalda bölgan yoki ijtimoiy munosabatlarning barçasini yohud ma'lum bir sohasini tartibga soladigan normativ-huquqiy hujjatlar (mas, fuqaro qonunçiligi, jinoyat qonunçiligi) yiğindisi. Q. ayni paytda huquq normalarini özida ifodalagan normativ aktlarning oddiy jamlanmasi bölmay, balki, ularni yuridik kuçi va ahamiyatiga qarab bir tizimga solinişidir. Q. tizimi bilan huquq tizimi özaro uzviy boğliq. Huquq tizimi huquqning mazmunini, uning içki tuzilişini ifodalasa, Q. tizimi huquqning taşqi şaklini, mavjud huquq normalariga özgartiş va qöşimçalar kiritadigan, eskilarini bekor qiladigan aktlarni ham içiga oladi.
Q. tizimi gorizontal (tarmoq) va vertikal (poğonaviy) tuzilişdan iborat. Q. tizimining gorizontal tuzilişi uning qanday ijtimoiy munosabatlarni tartibga solayotganiga boğliq holda şakllanadi, bunda q. tarmoği bilan huquq tarmoği bir-biriga töla mos keladi. Mas, konstitutsiyaviy huquq — konstitutsiyaviy Q, mehnat huquqi — mehnat qonunçiligi, jinoyat propessual huquq — jinoyat protsessual Q. Qonunçilik tizimining vertikal tuzilişi — normativ-huquqiy aktlarning yuridik kuçiga qarab poğonaviy joylaşuvini ifodalaydi.
Özbekiston Respublikasining qonunçiligi Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, Özbekiston qonunlari, Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunçilik palatasi va Senati qarorlari, Özbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari, Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi — Özbekiston Hukumati qarorlari, respublika vazirliklari, davlat qömitalari va b. markaziy idoralarining hamda mahalliy davlat hokimiyati organlarining normativ tusdagi hujjatlaridan iborat. Mustaqillik yillarida Özbekiston qonunçiligi butunlay yangidan şakllandi. Q. tizimida banklar va banklar faoliyatiga doir, xususiylaştiriş, bankrotlik, soliq, bojxona, xalqaro şartnomalarga doir yangi Q. tarmoqlari va yönalişlari vujudga keldi. Q.da ijtimoiy munosabatlarning muayyan bir sohasini tartibga soladigan normativ aktlarni öz içiga olgan Q. tarmoqlari bilan bir qatorda, majmuaviy tusdagi Q. yönalişlari şakllanmoqda (mas, tabiatni muhofaza etiş, transportga doir, xöjalik qonunçili-gi, aholining alohida qatlamlari, jumladan, ayollar, bolalarga oid majmuaviy Q. tarmoqlari). Q.ni takomillaştiriş maqsadida mamlakat hududida amalda bölgan barça Q. aktlarining Konstitutsiyaga mosligini ta'minlaş va şu maqsadda mavjud Q.ni qayta körib çiqiş, eskirgan, samarasiz normativ aktlarni bekor qiliş, yangi qonunlar işlab çiqiş, qonun qabul qilişni takomillaştiriş, hajm jihatdan kattalaşib ketgan majmuaviy Q. tarmoqlarini mustaqil tarmoqçalarga ajratiş zarur (mas, fuqarolik qonunçiligi tarmoğidan oila qonunçiligining ajralib, mustaqil Q. tarmoğiga aylanişi kabi).
Mavluda Ahmadşoyeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОНУНЧИЛИК - 1) давлатнинг ўз олдида турган вазифа ва функцияларини амалга ошириш усулларидан бири. Бу ваколатли давлат органлари (парламент) томонидан давлат ва жамият ҳаётининг энг муҳим масалалари бўйича қонунлар қабул қилиш фаолиятида ифодаланади (қ. Қонун чиқарувчи ҳокимият); 2) муайян давлатда амалда бўлган ёки ижтимоий муносабатларнинг барчасини ёҳуд маълум бир соҳасини тартибга соладиган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар (мас, фуқаро қонунчилиги, жиноят қонунчилиги) йиғиндиси. Қ. айни пайтда ҳуқуқ нормаларини ўзида ифодалаган норматив актларнинг оддий жамланмаси бўлмай, балки, уларни юридик кучи ва аҳамиятига қараб бир тизимга солинишидир. Қ. тизими билан ҳуқуқ тизими ўзаро узвий боғлиқ. Ҳуқуқ тизими ҳуқуқнинг мазмунини, унинг ички тузилишини ифодаласа, Қ. тизими ҳуқуқнинг ташқи шаклини, мавжуд ҳуқуқ нормаларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритадиган, эскиларини бекор қиладиган актларни ҳам ичига олади.
Қ. тизими горизонтал (тармоқ) ва вертикал (поғонавий) тузилишдан иборат. Қ. тизимининг горизонтал тузилиши унинг қандай ижтимоий муносабатларни тартибга солаётганига боғлиқ ҳолда шаклланади, бунда қ. тармоғи билан ҳуқуқ тармоғи бир-бирига тўла мос келади. Мас, конституциявий ҳуқуқ — конституциявий Қ, меҳнат ҳуқуқи — меҳнат қонунчилиги, жиноят пропессуал ҳуқуқ — жиноят процессуал Қ. Қонунчилик тизимининг вертикал тузилиши — норматив-ҳуқуқий актларнинг юридик кучига қараб поғонавий жойлашувини ифодалайди.
Ўзбекистон Республикасининг қонунчилиги Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси, Ўзбекистон қонунлари, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси ва Сенати қарорлари, Ўзбекистон Республикаси Президенти фармонлари, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси — Ўзбекистон Ҳукумати қарорлари, республика вазирликлари, давлат қўмиталари ва б. марказий идораларининг ҳамда маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг норматив тусдаги ҳужжатларидан иборат. Мустақиллик йилларида Ўзбекистон қонунчилиги бутунлай янгидан шаклланди. Қ. тизимида банклар ва банклар фаолиятига доир, хусусийлаштириш, банкротлик, солиқ, божхона, халқаро шартномаларга доир янги Қ. тармоқлари ва йўналишлари вужудга келди. Қ.да ижтимоий муносабатларнинг муайян бир соҳасини тартибга соладиган норматив актларни ўз ичига олган Қ. тармоқлари билан бир қаторда, мажмуавий тусдаги Қ. йўналишлари шаклланмоқда (мас, табиатни муҳофаза этиш, транспортга доир, хўжалик қонунчили-ги, аҳолининг алоҳида қатламлари, жумладан, аёллар, болаларга оид мажмуавий Қ. тармоқлари). Қ.ни такомиллаштириш мақсадида мамлакат ҳудудида амалда бўлган барча Қ. актларининг Конституцияга мослигини таъминлаш ва шу мақсадда мавжуд Қ.ни қайта кўриб чиқиш, эскирган, самарасиз норматив актларни бекор қилиш, янги қонунлар ишлаб чиқиш, қонун қабул қилишни такомиллаштириш, ҳажм жиҳатдан катталашиб кетган мажмуавий Қ. тармоқларини мустақил тармоқчаларга ажратиш зарур (мас, фуқаролик қонунчилиги тармоғидан оила қонунчилигининг ажралиб, мустақил Қ. тармоғига айланиши каби).
Мавлуда Аҳмадшоева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.