Qöqon
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 465–467-b. — ziyouz.com
Qöqon — Farğona viloyatidagi şahar. Farğona vodiysining ğarbiy qismida, Söx daryosi (tarmoği)ning quyi oqimida joylaşgan. T.y. stansiyasi. Q. jan.dan Katta Farğona kanali ötadi. Aholisi 211 ming kişi (2004, 1879 y.da 18,4 ming, 1926 y.da 68,4 ming, 1939 y.da 85 ming, 1959 y.da 105 ming, 1979 y.da 158 ming kişi).
Mahalliy tarixçi va arxeologlar orasida şaharning yoşi 2 ming yildan ortiq degan taxmin mavjud. Q.ga oid dastlabki ma'lumotlar 10-a. yozma manbalarida uçraydi. Etimologiyasi haqida turli taxminlar bor [mas, Istaxriy va Ibn Havqal asarlarida «Havokand» (Hökand) şaklida, ya'ni «gözal», «yoqimli» yoki «şamol şahri» ma'nosida uçraydi]. Keyingi asrlarda «Höqandi latif» degan atama ham işlatilgan. Undan taşqari «balandlikdagi şahar», «hular şahri» [ya'ni, «hu (ku) qabilasi — elati şahri»] versiyalari ham bor. Qad. Xitoy qölyozmalarida Q. nomi «Guyşan», «Xöxan» tarzida ifodalangan.
Q.ning 18-a.gaça bölgan siyosiy tarixi haqida ma'lumotlar juda oz. Q. podşo Rossiyasi qöşinlari tomonidan zabt etilganda Qöqon xonligi arxivining köp qismi olib ketilgan. Q. qadimda Hindiston va Xitoyga boriladigan karvon yölida joylaşgan. 13-a.da möğullar tomonidan butunlay vayron qilingan. Şundan keyin 18-a.gaça Q. kiçik aholi turar joyi sifatida mavjud bölgan. 1709 y. Qöqon xonligi taşkil topgaç, 1711 y. Eskiqörğon qal'asi örnida hoz. Qöqon ş.ga asos solindi, istehkom va qal'a barpo etildi. 1732 y. Abdurahimbiy bu işni nihoyasiga yetkazdi va şaharni xonlik poytaxtiga aylantirdi. Şu davrdan boşlab şahar Q. deb atala boşladi. Şaharning mustahkam devori, 12 darvozasi (Xöjand, Ğoziyoğliq, Quduqliq, Sarmozor, Namangan, Çimyon, Söx, Marğilon, Rişton, Möyimuborak, Qatağon, Isfara) bölgan. Q. hududi 12 ma'muriy bölak (daha)ga taqsim qilingan. Şaharda 3 mingga yaqin xonadonda 31 ming kişi yaşagan. Norbötabiy davrida (1766—98) ravnaq topdi, Şarqning savdo-sotiq va hunarmandçilik markazlaridan biriga aylandi. Olimxon hukmronligi davrida (1801 — 1810) esa Q.ning siyosiy mavqei kuçaydi. Umarxon (1810—22) va uning öğli Muhammad Alixon (1822—42) hukmronligi davrida Q. fan, madaniyat, adabiyot va san'at markaziga aylandi. 1842 y. q. Buxoro amiri Nasrulloxon tomonidan bosib olindi. Qöqon xonligi rus qöşinlari tomonidan işğol etilib, Turkiston general-guber-natorligiga qöşib olingaç (1876), Q. yangi taşkil etilgan Turkiston general-gubernatorligining Farğona viloyati ma'muriy markazi böladi. Viloyat markazi Yangi Marğilon (hoz. Farğona ş.) ga köçirilgandan keyin (1877 y. 27 apr.), Farğona viloyati uyezd şahri, söng vodiyning eng yirik şaharlaridan biri bölib qoldi. Q. qadimdan hunarmandçilik markazi bölgan. Q.da misgarlik, zargarlik, öymakorlik, qurolsozlik, kulolçilik, qoğozgarlik, badiiy töqi-maçilik, döppiçilik, kaştaçilik, temirçilik, köpriksozlik kabilar rivoj topgan. Q. gazmollari Şarqda va Rossiyada maşhur bölgan. Ayniqsa, Qöqon qoğozi hunarmandçilikning alohida tarmoği sifatida nom qozongan. Rus tabiatşunosi A.P. Fedçen-koning ta'riflaşiça (1871 y.da), Örta Osiyodagi eng sifatli qoğoz Q.da işlab çiqarilgan. Şahar hayotida savdo muhim örin tutgan va içki hamda taşqi savdoga bölingan. Şahar rus qöşinlari tomonidan zabt etilgaç, podşo Rossiyasi hukumati bu yerda Rossiya manfaati uçun zarur bölgan paxtaçilik sanoa-tini rivojlantirişga ahamiyat berdi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlariga kelib şahar va uning atrofida 31 paxta tozalaş, 5 yoğ-moy, 7 pilla quritiş va 2 ipak qurti uruği z-dlari bunyod etilib, işçilar soni 3000 kişiga yetgan. Turkiston Umumrossiya tovar muomalasiga tortilişi natijasida bir qança şaharlar, jumladan, Q.da ham paxta xarid qiliş va uni taşiş bilan şuğullanuvçi rus va çet el şirkatlari («Andreyev şirkati», «Rossiya jamiyati», «Kavkaz va Merkuriy», «Eron savdo-sanoat şirkati», «Şarqiy jamiyat» va b.) taşkil qilingan. 1913 y.da Q.da 5 mingdan ortiq savdo dökoni, 44 karvonsaroy, 20 bozor, 10 bank, kasalxona, tuğruqxona va 2 dorixona işlab turgan. Xonlik davrida Q.da 52 madrasa faoliyat qörsa-tib, ulardan dastlabkisi «Madrasai xiştin» (1729) bölsa, sönggi qurilgani «Söfiyon» (1891) madrasasidir. 20-a. boşida Q.da 120 ta eski maktab, öndan ortiq jadid maktabi, 3 ta rus-tuzem maktabi, t.y. va savdo-tijorat maktablari va b. öquv mas-kanlari bor edi. 20-a.ning boşlarida Q.da «Sadoi Farğona», «Yangi Farğona», «Qöqon sadosi» gazetalari çop etila boşladi. 1917 y.ning kuzida Q.da «Turkiston muhtoriya-tş> e'lon qilindi. Ammo köp vaqt ötmay bu ozodlik harakatining markazi Q. bolşeviklar tomonidan qonga botirildi (1918 y. fev.). Tarixiy ma'lumotlar böyiça bu qirğinda 10 mingdan ziyod kişi qurbon bölgan. 1918 y.da Q.da şörolar hokimiyati örnatildi.
2-jahon uruşi yillarida q. mehnatkaşlari frontga kiyim-keçak, oziq-ovqat, dori-darmon jönatib turdilar. Şahar aholisi front uçun 10,7 mln. söm pul jamğarib berdi. Qöqonlik jangçilardan 2 ming 682 tasi sobiq Sovet Itşfoqining orden va medallari bilan mukofotlandi, 12 tasi Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor böldi. Q. Farğona viloyatining (Farğona ş.dan keyin) 2- örindagi sanoat, transport va madaniy markazidir. Şaharda 22 i.ç. korxonasi mavjud. Şulardan 2 paxta tozalaş z-di, «Uluğbek», «Qöqonadyol», «Şohi-atlas töqiş», «Könçi», «Zilol», «Qöqonyoğmoy», «Qöqonnon», «Qöqongöşt», «Qöqonspirt», «Mastona» korxonalari, motor ta'mirlaş, marmar, mexanika, «Elektromaş» z-dlari, maşinasozlik, ğişt, i.ç., superfos-fat, «Qöqon» i.ç., mebelsozlik, quriliş mahsulotlari korxonalari, ip yigiruv, paypoq-töquv, poyab-zal, trikotaj-tikuvçilik f-kalari işlab turibdi.
Pedagogika in-ti (7 mingdan ziyod talaba), 14 kasb-hunar kolleji (jumladan Qodirjon Haydarov nomidagi tasviriy va amaliy san'at kolleji. 1997), akademik litseylar, musiqa va san'at maktablari, 44 umumiy ta'lim maktabi faoliyat körsatadi. 12 kasalxona, 2 dispanser, polikliçikalar, dorixonalar, 2 sanatoriy mavjud.
19 kutubxona, 7 klub muassasasi, 6 ta muzey (şu jumladan, ölkaşunoslik muzeyi), drama teatri, xalq teatri işlab turibdi. 4 bolalar sport maktabi, 3 stadion, sport zallari va b. sport inşootlari bor. Q. şoir, san'atkorlar şahri sifatida tanilgan. Qadimda «Qöqon adabiy muhi-ti» maşhur bölgan. Şahardan bir qança adabiyot namoyandalar: Amiriy, Gul-xaniy, Xon, Ğoziy, Maxmur, Muhyi, Zoriy, Muqimiy, Qoriy, Komiy, Furqat, Haziniy, Nasimiy Höqandiy va b.; Hamza, Ibrohim Davron, Aşurali Zohiriy, Mirzoi Höqandiy, Pölatjon Qayumiy kabi ma'rifatpar-var ijodkorlar yetişib çiqqan; Nodi-ra, Dilşod, Barno, Anbar otin,- Layli xonim, Mahzuna, Muştariy kabi ayol ijodkorlar ham şu yerda kamol topgan. 20-a. özbek adabiyotiga Abdulla Qahhor, Sobir Abdulla, Usmon nosir, Amin Umariy va b. ijodkorlar katta hissa qöşgan. Q. tarixiga doir köplab tarixiy asarlar mavjud («Tarixi jahonnoma», «Şohnomai Umarxon». «Muntaxob ug-tavorix», «Ansob us salotin vatavorixul-havokin» va b.). Q. me'morligining şakllanişi 18-a.dan boşlanadi. Şu davrda şaharda madrasa, masjid, maqbara, karvonsaroy, köprik va b. binolar bunyod etildi. Monumental inşootlar Örta Osiyoning qad. şaharlari binolarining tuzilişi ta'sirida qurildi. Q.dagi yirik me'moriy yodgorliklardan xapq orasida Madrasai Mir nomi bilan maşhur bölgan Norbötabiy madrasasitr (1798), undan taşqari Daxmai şohon ansambli (1825), Xudoyorxon ördasi (19-a.ning 2-yarmi), Jome masjid (19-a. 1-çoragi), Kamol qozi madrasasi (1941) va b. ham saqlangan.
Mustaqillik yillarida şaharda yangi binolar qad kötardi, obodonlaştirilib, xiyo-bon va boğlar, yangi maydonlar barpo etildi, maktab, gimnaziya, litsey, kasb-hunar kollejlari qurildi. 2 tele-studiya, («Muloqot», «Yolqin») işlaydi, 4 gaz. çop etiladi. K.dan Farğona rik şaharlariga va viloyatning yiavtobus va marşrutli taksilar qatnaydi.
Ad.: BobobekovH.. Qöqontarixi. T.,- 1966; Qöqon asrlar silsilasida. Qöqon. 2004.
Otabek Jöraboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎҚОН — Фарғона вилоятидаги шаҳар. Фарғона водийсининг ғарбий қисмида, Сўх дарёси (тармоғи)нинг қуйи оқимида жойлашган. Т.й. станцияси. Қ. жан.дан Катта Фарғона канали ўтади. Аҳолиси 211 минг киши (2004, 1879 й.да 18,4 минг, 1926 й.да 68,4 минг, 1939 й.да 85 минг, 1959 й.да 105 минг, 1979 й.да 158 минг киши).
Маҳаллий тарихчи ва археологлар орасида шаҳарнинг ёши 2 минг йилдан ортиқ деган тахмин мавжуд. Қ.га оид дастлабки маълумотлар 10-а. ёзма манбаларида учрайди. Этимологияси ҳақида турли тахминлар бор [мас, Истахрий ва Ибн Ҳавқал асарларида «Ҳавоканд» (Ҳўканд) шаклида, яъни «гўзал», «ёқимли» ёки «шамол шаҳри» маъносида учрайди]. Кейинги асрларда «Ҳўқанди латиф» деган атама ҳам ишлатилган. Ундан ташқари «баландликдаги шаҳар», «ҳулар шаҳри» [яъни, «ҳу (ку) қабиласи — элати шаҳри»] версиялари ҳам бор. Қад. Хитой қўлёзмаларида Қ. номи «Гуйшань», «Хўхан» тарзида ифодаланган.
Қ.нинг 18-а.гача бўлган сиёсий тарихи ҳақида маълумотлар жуда оз. Қ. подшо Россияси қўшинлари томонидан забт этилганда Қўқон хонлиги архивининг кўп қисми олиб кетилган. Қ. қадимда Ҳиндистон ва Хитойга бориладиган карвон йўлида жойлашган. 13-а.да мўғуллар томонидан бутунлай вайрон қилинган. Шундан кейин 18-а.гача Қ. кичик аҳоли турар жойи сифатида мавжуд бўлган. 1709 й. Қўқон хонлиги ташкил топгач, 1711 й. Эскиқўрғон қалъаси ўрнида ҳоз. Қўқон ш.га асос солинди, истеҳком ва қалъа барпо этилди. 1732 й. Абдураҳимбий бу ишни ниҳоясига етказди ва шаҳарни хонлик пойтахтига айлантирди. Шу даврдан бошлаб шаҳар Қ. деб атала бошлади. Шаҳарнинг мустаҳкам девори, 12 дарвозаси (Хўжанд, Ғозиёғлиқ, Қудуқлиқ, Сармозор, Наманган, Чимён, Сўх, Марғилон, Риштон, Мўйимуборак, Қатағон, Исфара) бўлган. Қ. ҳудуди 12 маъмурий бўлак (даҳа)га тақсим қилинган. Шаҳарда 3 мингга яқин хонадонда 31 минг киши яшаган. Норбўтабий даврида (1766—98) равнақ топди, Шарқнинг савдо-сотиқ ва ҳунармандчилик марказларидан бирига айланди. Олимхон ҳукмронлиги даврида (1801 — 1810) эса Қ.нинг сиёсий мавқеи кучайди. Умархон (1810—22) ва унинг ўғли Муҳаммад Алихон (1822—42) ҳукмронлиги даврида Қ. фан, маданият, адабиёт ва санъат марказига айланди. 1842 й. қ. Бухоро амири Насруллохон томонидан босиб олинди. Қўқон хонлиги рус қўшинлари томонидан ишғол этилиб, Туркистон генерал-губер-наторлигига қўшиб олингач (1876), Қ. янги ташкил этилган Туркистон генерал-губернаторлигининг Фарғона вилояти маъмурий маркази бўлади. Вилоят маркази Янги Марғилон (ҳоз. Фарғона ш.) га кўчирилгандан кейин (1877 й. 27 апр.), Фарғона вилояти уезд шаҳри, сўнг водийнинг энг йирик шаҳарларидан бири бўлиб қолди. Қ. қадимдан ҳунармандчилик маркази бўлган. Қ.да мисгарлик, заргарлик, ўймакорлик, қуролсозлик, кулолчилик, қоғозгарлик, бадиий тўқи-мачилик, дўппичилик, каштачилик, темирчилик, кўприксозлик кабилар ривож топган. Қ. газмоллари Шарқда ва Россияда машҳур бўлган. Айниқса, Қўқон қоғози ҳунармандчиликнинг алоҳида тармоғи сифатида ном қозонган. Рус табиатшуноси А.П. Федчен-конинг таърифлашича (1871 й.да), Ўрта Осиёдаги энг сифатли қоғоз Қ.да ишлаб чиқарилган. Шаҳар ҳаётида савдо муҳим ўрин тутган ва ички ҳамда ташқи савдога бўлинган. Шаҳар рус қўшинлари томонидан забт этилгач, подшо Россияси ҳукумати бу ерда Россия манфаати учун зарур бўлган пахтачилик саноа-тини ривожлантиришга аҳамият берди. 19-а. охири — 20-а. бошларига келиб шаҳар ва унинг атрофида 31 пахта тозалаш, 5 ёғ-мой, 7 пилла қуритиш ва 2 ипак қурти уруғи з-длари бунёд этилиб, ишчилар сони 3000 кишига етган. Туркистон Умумроссия товар муомаласига тортилиши натижасида бир қанча шаҳарлар, жумладан, Қ.да ҳам пахта харид қилиш ва уни ташиш билан шуғулланувчи рус ва чет эл ширкатлари («Андреев ширкати», «Россия жамияти», «Кавказ ва Меркурий», «Эрон савдо-саноат ширкати», «Шарқий жамият» ва б.) ташкил қилинган. 1913 й.да Қ.да 5 мингдан ортиқ савдо дўкони, 44 карвонсарой, 20 бозор, 10 банк, касалхона, туғруқхона ва 2 дорихона ишлаб турган. Хонлик даврида Қ.да 52 мадраса фаолият қўрса-тиб, улардан дастлабкиси «Мадрасаи хиштин» (1729) бўлса, сўнгги қурилгани «Сўфиён» (1891) мадрасасидир. 20-а. бошида Қ.да 120 та эски мактаб, ўндан ортиқ жадид мактаби, 3 та рус-тузем мактаби, т.й. ва савдо-тижорат мактаблари ва б. ўқув мас-канлари бор эди. 20-а.нинг бошларида Қ.да «Садои Фарғона», «Янги Фарғона», «Қўқон садоси» газеталари чоп этила бошлади. 1917 й.нинг кузида Қ.да «Туркистон муҳтория-тш> эълон қилинди. Аммо кўп вақт ўтмай бу озодлик ҳаракатининг маркази Қ. большевиклар томонидан қонга ботирилди (1918 й. фев.). Тарихий маълумотлар бўйича бу қирғинда 10 мингдан зиёд киши қурбон бўлган. 1918 й.да Қ.да шўролар ҳокимияти ўрнатилди.
2-жаҳон уруши йилларида қ. меҳнаткашлари фронтга кийим-кечак, озиқ-овқат, дори-дармон жўнатиб турдилар. Шаҳар аҳолиси фронт учун 10,7 млн. сўм пул жамғариб берди. Қўқонлик жангчилардан 2 минг 682 таси собиқ Совет Итшфоқининг орден ва медаллари билан мукофотланди, 12 таси Совет Иттифоқи Қаҳрамони унвонига сазовор бўлди. Қ. Фарғона вилоятининг (Фарғона ш.дан кейин) 2- ўриндаги саноат, транспорт ва маданий марказидир. Шаҳарда 22 и.ч. корхонаси мавжуд. Шулардан 2 пахта тозалаш з-ди, «Улуғбек», «Қўқонадёл», «Шоҳи-атлас тўқиш», «Кўнчи», «Зилол», «Қўқонёғмой», «Қўқоннон», «Қўқонгўшт», «Қўқонспирт», «Мастона» корхоналари, мотор таъмирлаш, мармар, механика, «Электромаш» з-длари, машинасозлик, ғишт, и.ч., суперфос-фат, «Қўқон» и.ч., мебельсозлик, қурилиш маҳсулотлари корхоналари, ип йигирув, пайпоқ-тўқув, пойаб-зал, трикотаж-тикувчилик ф-калари ишлаб турибди.
Педагогика ин-ти (7 мингдан зиёд талаба), 14 касб-ҳунар коллежи (жумладан Қодиржон Ҳайдаров номидаги тасвирий ва амалий санъат коллежи. 1997), академик лицейлар, мусиқа ва санъат мактаблари, 44 умумий таълим мактаби фаолият кўрсатади. 12 касалхона, 2 диспансер, поликличикалар, дорихоналар, 2 санаторий мавжуд.
19 кутубхона, 7 клуб муассасаси, 6 та музей (шу жумладан, ўлкашунослик музейи), драма театри, халқ театри ишлаб турибди. 4 болалар спорт мактаби, 3 стадион, спорт заллари ва б. спорт иншоотлари бор. Қ. шоир, санъаткорлар шаҳри сифатида танилган. Қадимда «Қўқон адабий муҳи-ти» машҳур бўлган. Шаҳардан бир қанча адабиёт намояндалар: Амирий, Гул-ханий, Хон, Ғозий, Махмур, Муҳйи, Зорий, Муқимий, Қорий, Комий, Фурқат, Ҳазиний, Насимий Ҳўқандий ва б.; Ҳамза, Иброҳим Даврон, Ашурали Зоҳирий, Мирзои Ҳўқандий, Пўлатжон Қаюмий каби маърифатпар-вар ижодкорлар етишиб чиққан; Ноди-ра, Дилшод, Барно, Анбар отин,- Лайли хоним, Маҳзуна, Муштарий каби аёл ижодкорлар ҳам шу ерда камол топган. 20-а. ўзбек адабиётига Абдулла Қаҳҳор, Собир Абдулла, Усмон носир, Амин Умарий ва б. ижодкорлар катта ҳисса қўшган. Қ. тарихига доир кўплаб тарихий асарлар мавжуд («Тарихи жаҳоннома», «Шоҳномаи Умархон». «Мунтахоб уг-таворих», «Ансоб ус салотин ватаворихул-ҳавокин» ва б.). Қ. меъморлигининг шаклланиши 18-а.дан бошланади. Шу даврда шаҳарда мадраса, масжид, мақбара, карвонсарой, кўприк ва б. бинолар бунёд этилди. Монументал иншоотлар Ўрта Осиёнинг қад. шаҳарлари биноларининг тузилиши таъсирида қурилди. Қ.даги йирик меъморий ёдгорликлардан хапқ орасида Мадрасаи Мир номи билан машҳур бўлган Норбўтабий мадрасаситр (1798), ундан ташқари Дахмаи шоҳон ансамбли (1825), Худоёрхон ўрдаси (19-а.нинг 2-ярми), Жоме масжид (19-а. 1-чораги), Камол қози мадрасаси (1941) ва б. ҳам сақланган.
Мустақиллик йилларида шаҳарда янги бинолар қад кўтарди, ободонлаштирилиб, хиё-бон ва боғлар, янги майдонлар барпо этилди, мактаб, гимназия, лицей, касб-ҳунар коллежлари қурилди. 2 теле-студия, («Мулоқот», «Ёлқин») ишлайди, 4 газ. чоп этилади. К.дан Фарғона рик шаҳарларига ва вилоятнинг йиавтобус ва маршрутли таксилар қатнайди.
Ад.: БобобековҲ.. Қўқонтарихи. Т.,- 1966; Қўқон асрлар силсиласида. Қўқон. 2004.
Отабек Жўрабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.