Qora tuproqlar

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 247–248-b. — ziyouz.com

Qora tuproqlar - tuproq tipi. Asosan, lyossimon qumoqlarda daştlarning quruq mö'tadil sovuq iqlimida va davriy ravişda yuviladigan yoki yuvilmaydigan suv rejimida, köp yillik öt ösimliklar ostida şakllangan, gumusga boy. 1896 y.da rus tuproqşunos olimi V.V. Dokuçayev tuproq tipi sifatida ta'riflab bergan. Karbonatli ona jinsi, asosan, lyoss va lyossimon qumoqlar, uçlamçi davr neogen yotqiziqlari, gilli jinslar, şörlangan jinslar, ellyuvial jinslardan iborat. Q.t. organik moddalar, jumladan, çirindi (gumus) ning köpligi, donador strukturasi, yuqori unumdorligi bilan tavsiflanadi.

Ösimliklari ötmişda örmondaşt zonasining tabiiy ösimliklari, örmonlar daşt ötloqlari bilan almaşib turgan. Hozirgi vaqtda Q.t. maydonlarining asosiy qismi haydalib, özlaştirilgan. Daştlardagi tabiiy ösimliklar har yili köplab organik massa qoldiradi (100—200 s/ga), uning 40—60% ösimliklarning ildizidan iborat; gumusli qatlam yupqa (25 sm dan kam) — 120 sm dan ortiq, nor-donligi — rN 5,6—8,0, nam siğimi 38—43%. Q.t. podzollaşgan, işqor-sizlangan, tipik, oddiy, jan. kabi 5 ta tipçaga bölinadi.

Yer şarida Q.t. maydoni 240 mln. ga. Asosan, Yevrosiyo, Şim. va Jan. Amerikani egallagan Q.t. zonasi Yevrosiyoda, Yevropaning ğarbi va janubi-şarqi, Mongoliya va Xitoygaça davom etadi. Şim. Amerikada Q.t. AQŞ ning ba'zi ğarbiy ştatlari va Kanadaning jan. provinsiyalarini egallagan; Jan. Amerikada Jan. Argentina va Çilining jan. toğ etagi r-nlarida joylaşgan. Moldaviya, Ukraina, Rossiyaning markaziy viloyatlari, Şim. Kavkaz, Volgaböyi, Ğarbiy Sibirda tarqalgan. Q.t.da kuzgi va bahorgi buğdoy, qand lavlagi, kungaboqar, naşa, ziğir, boğdorçilik, sabzavotçilik va tokçilik, çorvaçilik rivojlangan. Q.t. unumdorligini oşirişda nam töplaş va undan unumli foydalaniş asosiy ahamiyatga ega. Q.t. suv rejimini yaxşilaş uçun suğoriş ötkaziladi, ihota daraxtlari ekiladi va b.

Xodimat Maxsudov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚОРА ТУПРОҚЛАР - тупроқ типи. Асосан, лёссимон қумоқларда даштларнинг қуруқ мўътадил совуқ иқлимида ва даврий равишда ювиладиган ёки ювилмайдиган сув режимида, кўп йиллик ўт ўсимликлар остида шаклланган, гумусга бой. 1896 й.да рус тупроқшунос олими В.В. Докучаев тупроқ типи сифатида таърифлаб берган. Карбонатли она жинси, асосан, лёсс ва лёссимон қумоқлар, учламчи давр неоген ётқизиқлари, гилли жинслар, шўрланган жинслар, эллювиал жинслардан иборат. Қ.т. органик моддалар, жумладан, чиринди (гумус) нинг кўплиги, донадор структураси, юқори унумдорлиги билан тавсифланади.

Ўсимликлари ўтмишда ўрмондашт зонасининг табиий ўсимликлари, ўрмонлар дашт ўтлоқлари билан алмашиб турган. Ҳозирги вақтда Қ.т. майдонларининг асосий қисми ҳайдалиб, ўзлаштирилган. Даштлардаги табиий ўсимликлар ҳар йили кўплаб органик масса қолдиради (100—200 ц/га), унинг 40—60% ўсимликларнинг илдизидан иборат; гумусли қатлам юпқа (25 см дан кам) — 120 см дан ортиқ, нор-донлиги — рН 5,6—8,0, нам сиғими 38—43%. Қ.т. подзоллашган, ишқор-сизланган, типик, оддий, жан. каби 5 та типчага бўлинади.

Ер шарида Қ.т. майдони 240 млн. га. Асосан, Евросиё, Шим. ва Жан. Американи эгаллаган Қ.т. зонаси Евросиёда, Европанинг ғарби ва жануби-шарқи, Монголия ва Хитойгача давом этади. Шим. Америкада Қ.т. АҚШ нинг баъзи ғарбий штатлари ва Канаданинг жан. провинцияларини эгаллаган; Жан. Америкада Жан. Аргентина ва Чилининг жан. тоғ этаги р-нларида жойлашган. Молдавия, Украина, Россиянинг марказий вилоятлари, Шим. Кавказ, Волгабўйи, Ғарбий Сибирда тарқалган. Қ.т.да кузги ва баҳорги буғдой, қанд лавлаги, кунгабоқар, наша, зиғир, боғдорчилик, сабзавотчилик ва токчилик, чорвачилик ривожланган. Қ.т. унумдорлигини оширишда нам тўплаш ва ундан унумли фойдаланиш асосий аҳамиятга эга. Қ.т. сув режимини яхшилаш учун суғориш ўтказилади, иҳота дарахтлари экилади ва б.

Ходимат Махсудов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.