Qorabayir ot zoti
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 249–250-b. — ziyouz.com
Qorabayir ot zoti - salt miniladigan va aravaga qöşiladigan, q.x. işlarini bajarişda foydalaniladigan ot zoti. Qadimgi Örta Osiyo arğumoqlarini möğul, turkman va arab ot zotlari bilan çatiştirib, takomillaştiriş asosida Özbekistonda yetiştirilgan. «Qorabayir ot zoti» atamasi 19-a.ning 2-yarmida paydo bölgan va «qölbola», «xonaki ot» ma'nolarini bildiradi. Unga qadar Şarq va Ğarb yozma manbalarida Buxoro, Qöqon, Samarqand va h.k. otlari tilga olingan. Tana tuzilişi yirik, kökrakdor, qovurğalari tikroq, işçanlik xususiyatlari yuqori, kuçli, çidamli, çopqir, mahalliy iqlimga, toğ şaroitlarida boqişga, uyurda qoçirişga yaxşi moslaşgan; oğirligi örtaça 400 kg. Tusi köproq töriq, jiyron, kulrang yoki töq sariq-malla (20%), qora va saman ranglilari kam uçraydi. Ayğirlarining qarçiğayi bal. 147,7—152,3 sm, kökrak aylanasi 168—171,5 sm, poçasi yöğonligi 19,5 sm (biyalariniki tegişliça 147,7; 168; 18,2). Uç tipga bölinadi: aravaga qöşiladigan, salt miniladigan va salt miniladigan-yuk taşiydigan. birinçi tipdagi otlar, asosan, suğoriladigan dehqonçilik r-nlaridagi vodiylarda; ikkinçi va uçinçi tipdagilari esa Özbekiston va Tojikistonning toğli r-nlarida boqiladi. Uyur qilib boqişga moslaşgan; salt miniş, yuk taşişda foydalaniladi. Yuk taşişda oğir yuk tortuvçi otlarga tenglaşadi. Q.o.z. Özbekistonning barça viloyatlari va Qoraqalpoğistonda urçitiladi. Qorabayir yilqiçiligining asosiy markazlari Samarqand, Jizzax va Qaşqadaryo viloyatlarida. Tojikistonning Suğd viloyatidagi otlarning aksariyat qismi Q.o.z.dan iborat.
Ad.: Şçekin V.A., Karabairi — sennaya poroda loşadey, T., 1944; Şçekin V.A., Vixrev V.S., Karabair, T., 1947; Töraqulov Z.T.. Yilqiçilik, T., 1985.
Abdusattor Amirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРАБАЙИР ОТ ЗОТИ - салт миниладиган ва аравага қўшиладиган, қ.х. ишларини бажаришда фойдаланиладиган от зоти. Қадимги Ўрта Осиё арғумоқларини мўғул, туркман ва араб от зотлари билан чатиштириб, такомиллаштириш асосида Ўзбекистонда етиштирилган. «Қорабайир от зоти» атамаси 19-а.нинг 2-ярмида пайдо бўлган ва «қўлбола», «хонаки от» маъноларини билдиради. Унга қадар Шарқ ва Ғарб ёзма манбаларида Бухоро, Қўқон, Самарқанд ва ҳ.к. отлари тилга олинган. Тана тузилиши йирик, кўкракдор, қовурғалари тикроқ, ишчанлик хусусиятлари юқори, кучли, чидамли, чопқир, маҳаллий иқлимга, тоғ шароитларида боқишга, уюрда қочиришга яхши мослашган; оғирлиги ўртача 400 кг. Туси кўпроқ тўриқ, жийрон, кулранг ёки тўқ сариқ-малла (20%), қора ва саман ранглилари кам учрайди. Айғирларининг қарчиғайи бал. 147,7—152,3 см, кўкрак айланаси 168—171,5 см, почаси йўғонлиги 19,5 см (биялариники тегишлича 147,7; 168; 18,2). Уч типга бўлинади: аравага қўшиладиган, салт миниладиган ва салт миниладиган-юк ташийдиган. биринчи типдаги отлар, асосан, суғориладиган деҳқончилик р-нларидаги водийларда; иккинчи ва учинчи типдагилари эса Ўзбекистон ва Тожикистоннинг тоғли р-нларида боқилади. Уюр қилиб боқишга мослашган; салт миниш, юк ташишда фойдаланилади. Юк ташишда оғир юк тортувчи отларга тенглашади. Қ.о.з. Ўзбекистоннинг барча вилоятлари ва Қорақалпоғистонда урчитилади. Қорабайир йилқичилигининг асосий марказлари Самарқанд, Жиззах ва Қашқадарё вилоятларида. Тожикистоннинг Суғд вилоятидаги отларнинг аксарият қисми Қ.о.з.дан иборат.
Ад.: Шчекин В.А., Карабаиры — ценная порода лощадей, Т., 1944; Шчекин В.А., Вихрев В.С., Карабаир, Т., 1947; Тўрақулов З.Т.. Йилқичилик, Т., 1985.
Абдусаттор Амиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.