Qoraçörin
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 278–279-b. — ziyouz.com
Qoraçörin - Ğarbiy Turk xoqonligi hukmdorlaridan biri (576— 603). Istaminint ögli. Q. 576 y. Istami yabğu vafot etgaç, uning örnini egallaydi. Q. otasining işini davom ettirib, asosiy e'tiborni Ğarbga, xususan, Sosoniylar Eroniga qaratadi.
Q. davrida Turk xoqonligi — sosoniylar siyosiy munosabatlarida xoqonlikning qöli baland kela boşlaydi.
6-a.ning oxirgi çoragiga kelib xoqonlikning şarqiy qismida boşboşdoqlik avj ola boşlagan. Taspar xoqon vafot etgaç (581), uning vorislari orasida taxt talaşuvlari avj oladi. Şarqiy Turk xoqonligi hukmdori Işbara xoqon davrida (581—587) undan norozi bölgan şahzodalar Xitoy sulolalari bilan til biriktira boşlaydilar. Bunga Q. ham tortiladi. Xitoydagi Suy sulolasi xoqonlikni parçalaş niyatida «Ön öq» boşqaruvi yabğusi Q.ga elçi yuborib, uni yagona Turk xoqoni sifatida tan olişini bildi-radi. Natijada, markazi Yettisuv bölgan Şim. Qora dengiz böylari, Şim. Kavkaz, Volgaböyi, Amudaryo-Sirdaryo oraliği, Xuroson, Şim. Afğoniston, Şarqiy Turkiston hududlarini öz içiga olgan Ğarbiy Turk xoqonligi taşkil topadi.
Suy sulolasi Turk xoqonligining bir markazga birlaştirişga hara-kat qilgan Tuli (600—609) tarafini oladi, Tönga Turon öldiriladi (600), fursatdan foydalangan Q. markaziy hokimiyatni egallaydi. Endi Suy sulolasi Tulini Q.ga qarşi qöya boşlaydi. 601—603 y.lar orasida Xitoyning şim. viloyatlariga bir neça safar uyuştirib Tulini bartaraf etişga harakat qilgan Q. muvaffaqiyatsizlikka uçrab, zaiflaşadi. Buning ustiga tele qabilalarining isyoni hokimiyatga qarşi katta zarba böladi. Q. hokimiyatni boy berib, 603 y.da Nanşan toğlari atrofida yaşovçi tuguxun (togon) lar huzuriga qoçib, öşa yerda bedarak ketadi.
Ğaybulla Boboyorov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРАЧЎРИН - Ғарбий Турк хоқонлиги ҳукмдорларидан бири (576— 603). Истамининт ўгли. Қ. 576 й. Истами ябғу вафот этгач, унинг ўрнини эгаллайди. Қ. отасининг ишини давом эттириб, асосий эътиборни Ғарбга, хусусан, Сосонийлар Эронига қаратади.
Қ. даврида Турк хоқонлиги — сосонийлар сиёсий муносабатларида хоқонликнинг қўли баланд кела бошлайди.
6-а.нинг охирги чорагига келиб хоқонликнинг шарқий қисмида бошбошдоқлик авж ола бошлаган. Таспар хоқон вафот этгач (581), унинг ворислари орасида тахт талашувлари авж олади. Шарқий Турк хоқонлиги ҳукмдори Ишбара хоқон даврида (581—587) ундан норози бўлган шаҳзодалар Хитой сулолалари билан тил бириктира бошлайдилар. Бунга Қ. ҳам тортилади. Хитойдаги Суй сулоласи хоқонликни парчалаш ниятида «Ўн ўқ» бошқаруви ябғуси Қ.га элчи юбориб, уни ягона Турк хоқони сифатида тан олишини билди-ради. Натижада, маркази Еттисув бўлган Шим. Қора денгиз бўйлари, Шим. Кавказ, Волгабўйи, Амударё-Сирдарё оралиғи, Хуросон, Шим. Афғонистон, Шарқий Туркистон ҳудудларини ўз ичига олган Ғарбий Турк хоқонлиги ташкил топади.
Суй сулоласи Турк хоқонлигининг бир марказга бирлаштиришга ҳара-кат қилган Тули (600—609) тарафини олади, Тўнга Турон ўлдирилади (600), фурсатдан фойдаланган Қ. марказий ҳокимиятни эгаллайди. Энди Суй сулоласи Тулини Қ.га қарши қўя бошлайди. 601—603 й.лар орасида Хитойнинг шим. вилоятларига бир неча сафар уюштириб Тулини бартараф этишга ҳаракат қилган Қ. муваффақиятсизликка учраб, заифлашади. Бунинг устига теле қабилаларининг исёни ҳокимиятга қарши катта зарба бўлади. Қ. ҳокимиятни бой бериб, 603 й.да Наншан тоғлари атрофида яшовчи тугухун (тогон) лар ҳузурига қочиб, ўша ерда бедарак кетади.
Ғайбулла Бобоёров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.