Qoraçoy-Bolqor tili
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 276-b. — ziyouz.com
Qoraçoy-Bolqor tili - turkiy tillarning qipçoq guruxiga mansub til; asosan, RFning Qoraçoy-Çerkasiya Respublikasi, şuningdek, Örta Osiyo, Qozoğiston, Turkiya, Suriya, AQŞda yaşovçi qoraçoylarning hamda RFning Kabarda-Balkariya Respublikasi va unga qöşni hududlarda yaşovçi bolqorlarning tili. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 235 ming (qora-çoylar 150 ming, bolqorlar 85 ming) kişidan ortiq (20-a. oxirlari).
Q.-b.t., asosan, fonetik, qisman leksik-morfologik tafovutlarga ega bölgan 2 ta: «ç» lovçi - «j» lovçi (qoraçoy) va «s» lovçi — «z» lovçi (bolqor yoki molqor) lahjalariga bölinadi. Mas, quçuk > kutsuk, biçaq > bitsaq (piçoq), juz > zuz (yuz), jil > zil (yil) va b. Q.-b.t.ning uziga xosligi sifatida yana ba'zan söz boşidagi «y» undoşining tuşib qolişi (yaxşi > axşi, Yaxya — Axya), dona va tartib sonlar hosil qilişning alohida usuli (bir on — ön, eki on — yigirma yuç on — öttiz; bir jiyirma — yigirma, yeki jiyirma — qirq, yuç jiyirma — oltmiş) kabilarni körsa-tiş mumkin. Leksikasida rus, osetin. adigey tillaridan ömaşgan sözlar mavjud.
Ötgan asrning 20-y.larida «ç» lovçi lahja asosida adabiy Q.-b.t. şakllandi. Yozuvi 1924—26 y.larda arab grafikasi, 1926—37 y.larda lotin grafikasi, şundan keyin rus grafikasi asosida şakllantirilgan.
Ad.: Baskakov NA.. Vvedeniye v izuçeniye tyurkskix yazikov, 2-izd., M., 1969; Aliyev U. B., Sintaksis karaçevo-balkarskoyu yazika, M., 1973; Problemm semantiki i stilistiki karaçevo-balkarskogo yazmka, Nalçik, 1987.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРАЧОЙ-БОЛҚОР ТИЛИ - туркий тилларнинг қипчоқ гурухига мансуб тил; асосан, РФнинг Қорачой-Черкасия Республикаси, шунингдек, Ўрта Осиё, Қозоғистон, Туркия, Сурия, АҚШда яшовчи қорачойларнинг ҳамда РФнинг Кабарда-Балкария Республикаси ва унга қўшни ҳудудларда яшовчи болқорларнинг тили. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 235 минг (қора-чойлар 150 минг, болқорлар 85 минг) кишидан ортиқ (20-а. охирлари).
Қ.-б.т., асосан, фонетик, қисман лексик-морфологик тафовутларга эга бўлган 2 та: «ч» ловчи - «ж» ловчи (қорачой) ва «ц» ловчи — «з» ловчи (болқор ёки молқор) лаҳжаларига бўлинади. Мас, қучук > куцук, бичақ > бицақ (пичоқ), жуз > зуз (юз), жил > зил (йил) ва б. Қ.-б.т.нинг узига хослиги сифатида яна баъзан сўз бошидаги «й» ундошининг тушиб қолиши (йахши > ахши, Йахйа — Ахйа), дона ва тартиб сонлар ҳосил қилишнинг алоҳида усули (бир он — ўн, эки он — йигирма юч он — ўттиз; бир жийирма — йигирма, еки жийирма — қирқ, юч жийирма — олтмиш) кабиларни кўрса-тиш мумкин. Лексикасида рус, осетин. адигей тилларидан ўмашган сўзлар мавжуд.
Ўтган асрнинг 20-й.ларида «ч» ловчи лаҳжа асосида адабий Қ.-б.т. шаклланди. Ёзуви 1924—26 й.ларда араб графикаси, 1926—37 й.ларда лотин графикаси, шундан кейин рус графикаси асосида шакллантирилган.
Ад.: Баскаков НА.. Введение в изучение тюркских языков, 2-изд., М., 1969; Алиев У. Б., Синтаксис карачево-балкарскою языка, М., 1973; Проблемм семантики и стилистики карачево-балкарского язмка, Нальчик, 1987.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.