Qoraçoy-Çerkasiya
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 276–278-b. — ziyouz.com
Qoraçoy-Çerkasiya QORAÇOY-ÇERKASIYA, Qoraçoy-Çerkasiya Respublikasi — Rossiya federatsiyasi tarkibidagi respublika. Rossiya Yevropa qismining jan. da joylaşgan. Mayd. 14,1 ming km2. Aholisi 439,7 ming kişi (2002). Poytaxti — Çerkessk ş. Ma'muriy jihatdan 8 r-n, 4 şahar va 7 şaharçaga bölingan.
Davlat tuzumi. Q.-Ç. — respublika. Oliy mansabdor şaxs — respublika prezidenti. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Xalq majlisi (parlament), ijroçi hokimiyatni rais boşçili-gidagi respublika hukumati amalga oşiradi.
Tabiati. Q.-Ç. Katta Kavkazning şim. yon bağrida, Elbrusning ğarb va şim. da. Şim.roqda Yon tizma joylaşgan bölib eng baland nuqtasi — Elbrus (5642 m). Foydali qazilmalari: kömir, oltin, rangli metallar, ötga çidamli gil. Iqlimi balandlik mintaqalari böylab özgarib boradi. Şim.da (toğ etaklarida) yanv.ning örtaça t-rasi — 5°, jan.da (baland toğlarda) — 10°, iyulniki şim.da (toğ etaklarida) 21°, jan. da (baland toğlarda) 8°. Yillik yoğin 550—2500 mm. Asosiy daryolari — kuban va uning irmoqtari. Tuproqlari şim.da qoratuproq, jan.da balandlik ortib borgan sari toğ-örmon qönğir va toğ utloqi tuproqlar tarqalgan. Toğ etaklarida daşt ösimliklari, toğlarda qoraqayin, grab, eman, daryo vodiylarida qarağay, qoraqarağay, oqqarağay ösadi, toğlarning yuqori qismi subalp va alp ötloqlaridan iborat. Örmon va baland toğlarda qönğir ayiq, örmon muşugi, qobon, silov-sin, suvsar, asl buğu, kiyik, yovvoyi eçki, quşlardan ular, karqur yaşaydi. Hududida Teberda qöriqxonasi va Kavkaz qöriqxonasining bir qismi joylaşgan.
Aholisi. Q.-Ç.da qoraçoylar (32,2%), çerkaslar (9,7%), ruslar (42,4%), abazinlar (6,6%), nöğaylar (3,2%), ukrainlar (1,5%), osetinlar (0,9%) va b. yaşaydi. Davlat tillari — qoraçoy, çer-kas, rus, abazin va nöğay tillari. şahar aholisi 44%. Dindorlari musulmon-sunniylar va xristianlar. Asosiy şaharlari: Çerkessk, Ust-Jeguta, Teberda.
Tarixi. Q.-Ç. hududida odam qadimdan yaşab kelgan. 10-a.da adigeyçer-kas, 13— 14-a.larda qoraçoy elatlari şakllandi. 14—16-a.larda Q.-Ç. hududiga abazinlar, 17-a.da nöğaylar köçib bordi. 19-a. 1-yarmida Q.-Ç. hududi Rossiyaga qöşib olindi. 1918 y. fev. da sovet hokimiyati örnatildi. 1918 y. kuzdan 1920 y. apr.gaça oqgvardiyaçilar qölida böldi. 1922 y. 12 yanv.da Q-Ç. muxtor viloyati tuzildi. 1926 y. qoraçoy muxtor viloyati va Çerkasiya milliy okrugi (1928 y. 30 apr.dan Çer-kasiya muxtor viloyati)ga bölindi. 1942 y. avg.da Q.-Ç. nemislar tomonidan bosib olindi. 1943 y. yanv.da ozod etildi. 1943 y. okt.da Qoraçoy muxtor viloyati tugatilib, aholisi SSSRning şarqiy ölkalariga deportatsiya qilindi. 1957 y. yanv.da birlaşgan Qora-çoy-Çerkasiya mux-tor viloyati tuzildi. 1992 y.dan Q.- Ç. Respublikasi.
Xöjaligi. Yalpi mahsulotda sanoat 18,4%, q.x. 29,5%, quriliş 5,5%, transport 1%, savdo 12,5% ni taşkil etadi.
Sanoatining asosiy tarmoqlari: kimyo va neft kimyosi, oziq-ovqat, quriliş materiallari sanoati, maşinasozlik va metallsozlik, rangli metallurgiya, örmon, yoğoçsozlik va sellyulozaqoğoz, yengil sanoat. Kon-ruda sanoat tarmoği rivojlangan. yiliga örtaça 40 mln. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi. Köp sanoat korxonalar Çerkessk, Karaçayevsk ş.lari va Mednogorsk şaharçasida joylaşgan.
Qişloq xöjaligida yetakçi tarmoq — göşt-sut çorvaçiligi, qöyçilik, kartoşka va sabzavot yetiştiriş. Q.x. uçun yaroqli bölgan 134,5 ming ga yerning 71,4 ming ga (53,1%) haydaladi. Dehqonçilikda buğdoy, makkajöxori, kungaboqar, qand lav-lagi, arpa, tariq ekiladi. Mevaçilik rivojlangan. Yilqiçilik, parrandaçilik, asalariçilik bilan ham şuğullaniladi. Suğoriş sistemasi rivojlangan (Katta Stavropol kanali bor).
Transportida avtomobil transporti muhim mavqega ega: qattiq qoplamali avtomobil yöllari uz. 1887 km. Q.-Ç. hududini Harbiy Suxumi avtomobil yöli kesib ötgan. T.y.lar uzunligi 51 km. Toğ turizmi, alpinizm rivojlangan.
Tibbiy xizmati. Q.-Ç.da har 10 ming aholiga 34 vraç töğri keladi. 10 dan ortiq sanatoriy-kurort va dam oliş muassasasi bor (Teberda, Arxiz, Dom-bay iklimiy kurortlari va b.).
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Maorifi RFda qabul etilgan tizimga muvofiq taşkil qilingan. 180 umumiy örta ta'lim maktabida 72 ming, 6 örta maxsus öquv yurtida 4,5 ming öquv-çi, 2 oliy öquv yurti (pedagogika un-ti, texnologiya inti)da 4,9 ming talaba ta'lim oladi. Iqtisodiyot, tarix, til va adabiyot i.t. instituti, 170 kutubxona bor.
Adabiyoti. Q.-Ç.ning tub aholisi (qoraçoy, çerkas, abazin va nöğoylar) adabiyoti 20-a.ning 20-y.larida şakllandi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida öz yozuvini yaratiş va ona tilida maktab darsliklarini yaratişga urinişlar bölgan. 20-a.ning 20-y.larida qoraçoy şoirlari I.Karaketov, A.Urtenov, D.Boyqulov, abazin yozuvçisi T.Tabulov, nöğoy yozuvçisi X.Bulatukov ijod qildilar. 30-y.larda çerkas yozuvçilari X.Abukov, M.Dişekov romanlari, I.Amiro-kov, qoraçoy yozuvçisi X.Appayev qis-salari, qoraçoy şoirlari A.Botaşe-va, D.Boyqulov, M.Urusov şe'r va dostonlari, nöğoy adibi X.Bulatu-kov pyesalari naşr etildi. Nöğoy yozuvçisi F.Abduljalilov, çerkas adibi X.Gaşokov, qoraçoy şoirasi X. Bayramukova asarlari xalqning nemis-faşist bosqinçilariga qarşi kuraşiga bağişlandi. 2-jahon uruşidan keyin qoraçoy yozuvçi va şoirlari O.Xubiyev, D.Kubanov, A.Suyunçev, N.Xubiyev, M.Batçayev, çerkas adiblari A.Oxtov, S. Xatuov, X. Xapsirokov, M.Axmetov, A.Xanfenov, abazin yozuvçilari X.Jirov, P.Se-kov, K.Jegutanov, B.Txaysuxov, M.Çikatuyev, D.Laguçev, nöğoy adiblari F.Abduljalilov, S.Kapayev va b. samarali ijod qildilar.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Q.-Ç. hududida 1 —13-a.larga oid yer ustiga örnatilgan sağanalar, qad. şaharlar (toşdan qurilgan mudofaa devorlari xarobalari b-n), vizantiya tipidagi unça katta bölmagan va freskali xristian çerkovlari (Şoan toğidagi ibodatxona; Nijnyaya Teberda qişloği yaqinidagi Sentin ibo-datxonasi, ikkovi ham 10—11-a.larga oid), 17— [8-a. larga oid mudofaa in-şootlari (Adiyux qad. şaharçasi minorasi, 18-a.ning 60-y. lari) saqlangan. Qoraçoylarning an'anaviy turar joylari devori yoğoçdan, tomi oğir tuproqdan ikki tomonga nişab qilib qurilgan; çerkaslar turar joylari usti loy bilan suvalgan çe-tan devorli, qamiş yoki somon tomli uylar bölgan. Hoz. davrda Çerkessk, Karaçevsk, Teberda kabi zamonaviy şaharlar, köplab turar joy binolari, jamoat va madaniy-maişiy inşootlar mavjud.
Q.-Ç.ning qad. san'at yodgorliklari — mil. av. 3—2-ming yillikka oid jezdan yasalgan bezak va badiiy keramika, mil. av. 2—5-a.larga oid metall va keramika buyumlaridir. Hoz. davrda rangtasvir (I.G.Akov, M.X.Çomayev va b.) va grafika (Ya.G. Kritskiy va b.) vujudga keldi. Xalq san'atida yoğoç öymakorligi, böyra töqiş, zargarlik, kaştadözlik rivojlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРАЧОЙ-ЧЕРКАСИЯ, Қорачой-Черкасия Республикаси — Россия федерацияси таркибидаги республика. Россия Европа қисмининг жан. да жойлашган. Майд. 14,1 минг км2. Аҳолиси 439,7 минг киши (2002). Пойтахти — Черкесск ш. Маъмурий жиҳатдан 8 р-н, 4 шаҳар ва 7 шаҳарчага бўлинган.
Давлат тузуми. Қ.-Ч. — республика. Олий мансабдор шахс — республика президенти. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Халқ мажлиси (парламент), ижрочи ҳокимиятни раис бошчили-гидаги республика ҳукумати амалга оширади.
Табиати. Қ.-Ч. Катта Кавказнинг шим. ён бағрида, Эльбруснинг ғарб ва шим. да. Шим.роқда Ён тизма жойлашган бўлиб энг баланд нуқтаси — Эльбрус (5642 м). Фойдали қазилмалари: кўмир, олтин, рангли металлар, ўтга чидамли гил. Иқлими баландлик минтақалари бўйлаб ўзгариб боради. Шим.да (тоғ этакларида) янв.нинг ўртача т-раси — 5°, жан.да (баланд тоғларда) — 10°, июлники шим.да (тоғ этакларида) 21°, жан. да (баланд тоғларда) 8°. Йиллик ёғин 550—2500 мм. Асосий дарёлари — кубань ва унинг ирмоқтари. Тупроқлари шим.да қоратупроқ, жан.да баландлик ортиб борган сари тоғ-ўрмон қўнғир ва тоғ утлоқи тупроқлар тарқалган. Тоғ этакларида дашт ўсимликлари, тоғларда қорақайин, граб, эман, дарё водийларида қарағай, қорақарағай, оққарағай ўсади, тоғларнинг юқори қисми субальп ва альп ўтлоқларидан иборат. Ўрмон ва баланд тоғларда қўнғир айиқ, ўрмон мушуги, қобон, силов-син, сувсар, асл буғу, кийик, ёввойи эчки, қушлардан улар, карқур яшайди. Ҳудудида Теберда қўриқхонаси ва Кавказ қўриқхонасининг бир қисми жойлашган.
Аҳолиси. Қ.-Ч.да қорачойлар (32,2%), черкаслар (9,7%), руслар (42,4%), абазинлар (6,6%), нўғайлар (3,2%), украинлар (1,5%), осетинлар (0,9%) ва б. яшайди. Давлат тиллари — қорачой, чер-кас, рус, абазин ва нўғай тиллари. шаҳар аҳолиси 44%. Диндорлари мусулмон-суннийлар ва христианлар. Асосий шаҳарлари: Черкесск, Усть-Жегута, Теберда.
Тарихи. Қ.-Ч. ҳудудида одам қадимдан яшаб келган. 10-а.да адигейчер-кас, 13— 14-а.ларда қорачой элатлари шаклланди. 14—16-а.ларда Қ.-Ч. ҳудудига абазинлар, 17-а.да нўғайлар кўчиб борди. 19-а. 1-ярмида Қ.-Ч. ҳудуди Россияга қўшиб олинди. 1918 й. фев. да совет ҳокимияти ўрнатилди. 1918 й. куздан 1920 й. апр.гача оқгвардиячилар қўлида бўлди. 1922 й. 12 янв.да Қ-Ч. мухтор вилояти тузилди. 1926 й. қорачой мухтор вилояти ва Черкасия миллий округи (1928 й. 30 апр.дан Чер-касия мухтор вилояти)га бўлинди. 1942 й. авг.да Қ.-Ч. немислар томонидан босиб олинди. 1943 й. янв.да озод этилди. 1943 й. окт.да Қорачой мухтор вилояти тугатилиб, аҳолиси СССРнинг шарқий ўлкаларига депортация қилинди. 1957 й. янв.да бирлашган Қора-чой-Черкасия мух-тор вилояти тузилди. 1992 й.дан Қ.- Ч. Республикаси.
Хўжалиги. Ялпи маҳсулотда саноат 18,4%, қ.х. 29,5%, қурилиш 5,5%, транспорт 1%, савдо 12,5% ни ташкил этади.
Саноатининг асосий тармоқлари: кимё ва нефть кимёси, озиқ-овқат, қурилиш материаллари саноати, машинасозлик ва металлсозлик, рангли металлургия, ўрмон, ёғочсозлик ва целлюлозақоғоз, енгил саноат. Кон-руда саноат тармоғи ривожланган. йилига ўртача 40 млн. кВт-соат электр энергияси ҳосил қилинади. Кўп саноат корхоналар Черкесск, Карачаевск ш.лари ва Медногорск шаҳарчасида жойлашган.
Қишлоқ хўжалигида етакчи тармоқ — гўшт-сут чорвачилиги, қўйчилик, картошка ва сабзавот етиштириш. Қ.х. учун яроқли бўлган 134,5 минг га ернинг 71,4 минг га (53,1%) ҳайдалади. Деҳқончиликда буғдой, маккажўхори, кунгабоқар, қанд лав-лаги, арпа, тариқ экилади. Мевачилик ривожланган. Йилқичилик, паррандачилик, асаларичилик билан ҳам шуғулланилади. Суғориш системаси ривожланган (Катта Ставрополь канали бор).
Транспортида автомобиль транспорти муҳим мавқега эга: қаттиқ қопламали автомобиль йўллари уз. 1887 км. Қ.-Ч. ҳудудини Ҳарбий Сухуми автомобиль йўли кесиб ўтган. Т.й.лар узунлиги 51 км. Тоғ туризми, альпинизм ривожланган.
Тиббий хизмати. Қ.-Ч.да ҳар 10 минг аҳолига 34 врач тўғри келади. 10 дан ортиқ санаторий-курорт ва дам олиш муассасаси бор (Теберда, Архиз, Дом-бай иклимий курортлари ва б.).
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Маорифи РФда қабул этилган тизимга мувофиқ ташкил қилинган. 180 умумий ўрта таълим мактабида 72 минг, 6 ўрта махсус ўқув юртида 4,5 минг ўқув-чи, 2 олий ўқув юрти (педагогика ун-ти, технология инти)да 4,9 минг талаба таълим олади. Иқтисодиёт, тарих, тил ва адабиёт и.т. институти, 170 кутубхона бор.
Адабиёти. Қ.-Ч.нинг туб аҳолиси (қорачой, черкас, абазин ва нўғойлар) адабиёти 20-а.нинг 20-й.ларида шаклланди. 19-а. охири — 20-а. бошларида ўз ёзувини яратиш ва она тилида мактаб дарсликларини яратишга уринишлар бўлган. 20-а.нинг 20-й.ларида қорачой шоирлари И.Каракетов, А.Уртенов, Д.Бойқулов, абазин ёзувчиси Т.Табулов, нўғой ёзувчиси Х.Булатуков ижод қилдилар. 30-й.ларда черкас ёзувчилари Х.Абуков, М.Дишеков романлари, И.Амиро-ков, қорачой ёзувчиси Х.Аппаев қис-салари, қорачой шоирлари А.Боташе-ва, Д.Бойқулов, М.Урусов шеър ва достонлари, нўғой адиби Х.Булату-ков пьесалари нашр этилди. Нўғой ёзувчиси Ф.Абдулжалилов, черкас адиби Х.Гашоков, қорачой шоираси X. Байрамукова асарлари халқнинг немис-фашист босқинчиларига қарши курашига бағишланди. 2-жаҳон урушидан кейин қорачой ёзувчи ва шоирлари О.Хубиев, Д.Кубанов, А.Суюнчев, Н.Хубиев, М.Батчаев, черкас адиблари А.Охтов, С. Хатуов, X. Хапсироков, М.Ахметов, А.Ханфенов, абазин ёзувчилари Х.Жиров, П.Це-ков, К.Жегутанов, Б.Тхайцухов, М.Чикатуев, Д.Лагучев, нўғой адиблари Ф.Абдулжалилов, С.Капаев ва б. самарали ижод қилдилар.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Қ.-Ч. ҳудудида 1 —13-а.ларга оид ер устига ўрнатилган сағаналар, қад. шаҳарлар (тошдан қурилган мудофаа деворлари харобалари б-н), византия типидаги унча катта бўлмаган ва фрескали христиан черковлари (Шоан тоғидаги ибодатхона; Нижняя Теберда қишлоғи яқинидаги Сентин ибо-датхонаси, иккови ҳам 10—11-а.ларга оид), 17— [8-а. ларга оид мудофаа ин-шоотлари (Адиюх қад. шаҳарчаси минораси, 18-а.нинг 60-й. лари) сақланган. Қорачойларнинг анъанавий турар жойлари девори ёғочдан, томи оғир тупроқдан икки томонга нишаб қилиб қурилган; черкаслар турар жойлари усти лой билан сувалган че-тан деворли, қамиш ёки сомон томли уйлар бўлган. Ҳоз. даврда Черкесск, Карачевск, Теберда каби замонавий шаҳарлар, кўплаб турар жой бинолари, жамоат ва маданий-маиший иншоотлар мавжуд.
Қ.-Ч.нинг қад. санъат ёдгорликлари — мил. ав. 3—2-минг йилликка оид жездан ясалган безак ва бадиий керамика, мил. ав. 2—5-а.ларга оид металл ва керамика буюмларидир. Ҳоз. даврда рангтасвир (И.Г.Аков, М.Х.Чомаев ва б.) ва графика (Я.Г. Крицкий ва б.) вужудга келди. Халқ санъатида ёғоч ўймакорлиги, бўйра тўқиш, заргарлик, каштадўзлик ривожланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.