Qoraköl vohasi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 258-b. — ziyouz.com
Qoraköl vohasi - Zarafşon daryosining quyi oqimida (Buxoro viloyati) joylaşgan voha. Şim.da Kemirakqum qumliklari, ğarb va jan.-ğarbda Sandiqli çöli, jan.da Işaqçi qumligi, şarqda Qarşi çöli bilan çegaradoş. Şim.-şarqda Q.v. Qoraköl platosiga tutaş. Voha şim.-şarqsan jan.-ğarbga 40—45 km ga çözilgan, eni 30— 35 km. Yer yuzasi jan.-ğarbga nişab. Örtaça balandligi şim.-şarqiy qismida 205 m, jan. da 187 m, Asosan, zarafşon daryosining allyuvial-delta yotqiziqlaridan taşkil topgan. Şim,-ğarbiy, ğarbiy va jan. qismlarida allyuvial-köl yotqiziqlari ham uçraydi. Voha atrofida harakatdagi va ösimliklar bilan mustahkamlangan barxanlar, döng qumlar tarqalgan. Iqlimi keskin kontinental. Urtaça yillik t-ra 14°. Yanv.ning örtaça t-rasi —0,2°, eng past t-ra —25°. Iyulda örtaça t-ra 27,2°, eng yuqori t-ra 48°. Yillik yoğin 120 mm, asosiy qismi sent.—mart oylarida yoğadi. Qor qoplami juda yupqa (örtaça 1 sm, ba'zi yillari 7 sm ga yetadi).
Zarafşon daryosi (Qoraköl platosida) tor yölakdan çiqqandan söng bir qança radial tarmoqlarga bölinib delta hosil qiladi. Uning yuzasi, asosan, ekinzorlar bilan band. Voha hududida şör köl, şörxoklar uçraydi. Q.v.da sur-qönğir, qumloq, taqir, şörxok, utloq-taqir, suğoriladigan ötloq, suğorilmaydigan ötloq-allyuvial, ötloq va botqoq tuproqlar tarqalgan. Tuproqlari turli darajada şörlangan, ularning melioratsiya holatini doimo yaxşilab turişni talab etadi. Ösimliklardan oqsaksovul, juzğun, quyonsuyak, çerkez, iloq, şu-voq, şöra, boyaliç, turanğil, tol, çingil, yantoq, yulğun va b. ösadi.
Q.v.ning katta qismi ekinzorlarga aylantirilgan. Hayvonot dunyosi çölga xos: kalamuş, qöşoyoq, ilon, kalta-kesak, tulki, böri, töqay muşugi, çiyaböri va b. yaşaydi. Vohaning asosiy suv manbalari Zarafşon va Amudaryo. Vohada Amu-Buxoro maşina kanalidan uz. 40 km li Amu-Qoraköl kanali çiqarilgan.
Murod Mamatqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРАКЎЛ ВОҲАСИ - Зарафшон дарёсининг қуйи оқимида (Бухоро вилояти) жойлашган воҳа. Шим.да Кемиракқум қумликлари, ғарб ва жан.-ғарбда Сандиқли чўли, жан.да Ишақчи қумлиги, шарқда Қарши чўли билан чегарадош. Шим.-шарқда Қ.в. Қоракўл платосига туташ. Воҳа шим.-шарқцан жан.-ғарбга 40—45 км га чўзилган, эни 30— 35 км. Ер юзаси жан.-ғарбга нишаб. Ўртача баландлиги шим.-шарқий қисмида 205 м, жан. да 187 м, Асосан, зарафшон дарёсининг аллювиал-дельта ётқизиқларидан ташкил топган. Шим,-ғарбий, ғарбий ва жан. қисмларида аллювиал-кўл ётқизиқлари ҳам учрайди. Воҳа атрофида ҳаракатдаги ва ўсимликлар билан мустаҳкамланган барханлар, дўнг қумлар тарқалган. Иқлими кескин континентал. Уртача йиллик т-ра 14°. Янв.нинг ўртача т-раси —0,2°, энг паст т-ра —25°. Июлда ўртача т-ра 27,2°, энг юқори т-ра 48°. Йиллик ёғин 120 мм, асосий қисми сент.—март ойларида ёғади. Қор қоплами жуда юпқа (ўртача 1 см, баъзи йиллари 7 см га етади).
Зарафшон дарёси (Қоракўл платосида) тор йўлакдан чиққандан сўнг бир қанча радиал тармоқларга бўлиниб дельта ҳосил қилади. Унинг юзаси, асосан, экинзорлар билан банд. Воҳа ҳудудида шўр кўл, шўрхоклар учрайди. Қ.в.да сур-қўнғир, қумлоқ, тақир, шўрхок, утлоқ-тақир, суғориладиган ўтлоқ, суғорилмайдиган ўтлоқ-аллювиал, ўтлоқ ва ботқоқ тупроқлар тарқалган. Тупроқлари турли даражада шўрланган, уларнинг мелиорация ҳолатини доимо яхшилаб туришни талаб этади. Ўсимликлардан оқсаксовул, жузғун, қуёнсуяк, черкез, илоқ, шу-воқ, шўра, боялич, туранғил, тол, чингил, янтоқ, юлғун ва б. ўсади.
Қ.в.нинг катта қисми экинзорларга айлантирилган. Ҳайвонот дунёси чўлга хос: каламуш, қўшоёқ, илон, калта-кесак, тулки, бўри, тўқай мушуги, чиябўри ва б. яшайди. Воҳанинг асосий сув манбалари Зарафшон ва Амударё. Воҳада Аму-Бухоро машина каналидан уз. 40 км ли Аму-Қоракўл канали чиқарилган.
Мурод Маматқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.