Qoramolçilik
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 262–263-b. — ziyouz.com
Qoramolçilik - çorvaçilikning asosiy sohalaridan biri, aholini göşt, sut mahsulotlari hamda yengil sanoatni teri va b. xom aşyo bilan ta'minlaydi. q. çiqindisi bölgan göng dehqonçilikda yerlar unumdorligini oşirişda keng qöllaniladi (ba'zi mamlakatlarda qoramoldan iş hayvoni sifatida foydalaniladi). Q. xöjalik tarmoği sifatida yovvoyi qoramol turlari xonakilaştirilgan paytdan paydo bölgan. Dastlab qoramoldan göşti uçun hamda iş hayvoni sifatida foydalanilgan. Sut iste'mol qilina boşlagaç, odamlar undan yoğ, pişloq va b. mahsulotlar tayyorlaşni örgandilar, natijada sut Q.ining ahamiyati oşdi, sut sanoati şakllandi.
Q. qadimdan hoz. Özbekiston hududida intensiv şaroitlarda va yaylov usulidarivojlangan. 19-a. oxiriga qadar Q.ning asosiy qismini kammahsul, jussasi mayda jaydari hamda zebusimon qoramollar taşkil qilgan. 20-a.ning 20-y.laridan boşlab respublikada mahalliy va zebusimon qora-mollarni madaniy qora-ola, qizilçöl va şvits zotlari bilan çatiştiriş asosida mahsuldor podalar guruhini şakllantiriş hamda nasldor sof zotli qoramollarning reproduktor xöjaliklarini taşkil etiş, davlat va kooperativ xöjaliklari Q. sut-tovar fermalarini rivojlantiriş va sutçilik komplekslarini taşkil etiş, Q.ni ixtisoslaştiriş, konsentratsiyalaş va sanoat texnologiyalari asosiga ötkaziş işlari amalga oşirildi. Q.ning sut, sut-göşt, göşt hamda naslçilik yönalişidagi xöjaliklar, naslçilik z-dlari, xöjaliklari va fermalari taşkil etildi. natijada 80-y.larga kelib qoramollar zotdorligi 98—99% ga yetkazildi. Nasldor sigirlarning 3800—4100 kg sut beradigan podalari barpo etildi. Göştçilik komplekslarida parvariş qilingan novvoslar vazni 12—13 oyligida 400—420 kg ga kötarildi. Tumanlarda taşkil etilgan xöjaliklararo bördoqiçilik korxonalarida qoramollarni jadal boqiş va bördoqilaş ijobiy natijalar berdi. Qoramolçilik amaliyotining taraqqiy etişida ilğor tajriba va fan yutuqlari muhim rol öynadi. 1932 y.da çorvaçilik tajriba st-yasining va 1939 y.da Özbekiston çorvaçilik i.t. institutining taşkil etilişi çorvaçilik va xususan Q. sohasida muhim buriliş böldi. Q. rivojining tipologik, ozuqa va seleksiya asoslari işlab çiqildi hamda amaliyotga keng joriy qilindi. 1924 y.da qoramollar soni 1229,4 ming boşni, şu jumladan, sigirlar 407,5 ming boşni taşkil qilgan bölsa, 1991 y.da bu körsatkiçlar tegişliça 4580,8 va 1856,4 ming boşga, 2004 y.da 5873 va 2556,7 ming boşga yetdi. 1924 y.da göşt yetiştiriş (tirik vaznda, ming t) 84,0, 1991 y.da 789, 2003 y.da 935,5; sut yetiştiriş tegişliça 262,0, 3034,2 va 4030,3 ni taşkil etdi. sigirlardan örtaça sut soğib oliş 1924 y.da 400 kg dan 1990 y.da 1685 kg ga, qoramollarni göştga topşiriş vazni 150 kg dan 401 kg gaça kötarildi. Keyingi 14—15 y. mobaynida qoramollar soni va yetiştirilgan yalpi çorva mahsulotlari hajmi ösdi. Q. sohasida taşkil etilgan fermer xöjaliklarida mahsuldorlik körsatkiçlari yaxşilandi. 1990 — 2003 y.larda respublikada qoramollar soni 1293,9 ming boşga yoki 28,3%ga, sigirlar soni 700,3 ming boşga yoki 37,7% ga köpaydi.
Özbekistonda Q. böyiça ilmiy tadqiqot işlari Özbekiston çorvaçilik i.t. in-tida olib boriladi. Q. fan sifatida oliy va örta maxsus öquv yurtlarining zoomuhandislik va veteri-nariya f-tlarida öqitiladi.
Xorijiy davlatlarda sut yönalişidagi Q., ayniqsa, Gollandiya, Daniya, Germaniya, Isroil, AQŞ, Kanada, Yaponiya va Yangi Zelandiyada rivojlangan (sigirlarning örtaça sut soğimi 8—11 ming kg). Göştdor q. AQŞ Fransiya, Angliya, Italiya, Kanada va Avstraliyada taşkil etilgan (göşt olinadigan 14—15 oylik novvoslar vazni 500—550 kg). Dunyo mamlakatlarida urçitilayotgan qoramollar soni 1,33 mlrd. boş atrofida (1999). Jahonda turli tabiiy iqlim şaro-itlariga moslaşgan 250 dan ortiq qoramol zotlari boqiladi.
Ad.: Nosirov U. N ., Qoramolçilik, T., 2001.
Ubaydulla Nosirov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРАМОЛЧИЛИК - чорвачиликнинг асосий соҳаларидан бири, аҳолини гўшт, сут маҳсулотлари ҳамда енгил саноатни тери ва б. хом ашё билан таъминлайди. қ. чиқиндиси бўлган гўнг деҳқончиликда ерлар унумдорлигини оширишда кенг қўлланилади (баъзи мамлакатларда қорамолдан иш ҳайвони сифатида фойдаланилади). Қ. хўжалик тармоғи сифатида ёввойи қорамол турлари хонакилаштирилган пайтдан пайдо бўлган. Дастлаб қорамолдан гўшти учун ҳамда иш ҳайвони сифатида фойдаланилган. Сут истеъмол қилина бошлагач, одамлар ундан ёғ, пишлоқ ва б. маҳсулотлар тайёрлашни ўргандилар, натижада сут Қ.ининг аҳамияти ошди, сут саноати шаклланди.
Қ. қадимдан ҳоз. Ўзбекистон ҳудудида интенсив шароитларда ва яйлов усулидаривожланган. 19-а. охирига қадар Қ.нинг асосий қисмини каммаҳсул, жуссаси майда жайдари ҳамда зебусимон қорамоллар ташкил қилган. 20-а.нинг 20-й.ларидан бошлаб республикада маҳаллий ва зебусимон қора-молларни маданий қора-ола, қизилчўл ва швиц зотлари билан чатиштириш асосида маҳсулдор подалар гуруҳини шакллантириш ҳамда наслдор соф зотли қорамолларнинг репродуктор хўжаликларини ташкил этиш, давлат ва кооператив хўжаликлари Қ. сут-товар фермаларини ривожлантириш ва сутчилик комплексларини ташкил этиш, Қ.ни ихтисослаштириш, концентрациялаш ва саноат технологиялари асосига ўтказиш ишлари амалга оширилди. Қ.нинг сут, сут-гўшт, гўшт ҳамда наслчилик йўналишидаги хўжаликлар, наслчилик з-длари, хўжаликлари ва фермалари ташкил этилди. натижада 80-й.ларга келиб қорамоллар зотдорлиги 98—99% га етказилди. Наслдор сигирларнинг 3800—4100 кг сут берадиган подалари барпо этилди. Гўштчилик комплексларида парвариш қилинган новвослар вазни 12—13 ойлигида 400—420 кг га кўтарилди. Туманларда ташкил этилган хўжаликлараро бўрдоқичилик корхоналарида қорамолларни жадал боқиш ва бўрдоқилаш ижобий натижалар берди. Қорамолчилик амалиётининг тараққий этишида илғор тажриба ва фан ютуқлари муҳим роль ўйнади. 1932 й.да чорвачилик тажриба ст-ясининг ва 1939 й.да Ўзбекистон чорвачилик и.т. институтининг ташкил этилиши чорвачилик ва хусусан Қ. соҳасида муҳим бурилиш бўлди. Қ. ривожининг типологик, озуқа ва селекция асослари ишлаб чиқилди ҳамда амалиётга кенг жорий қилинди. 1924 й.да қорамоллар сони 1229,4 минг бошни, шу жумладан, сигирлар 407,5 минг бошни ташкил қилган бўлса, 1991 й.да бу кўрсаткичлар тегишлича 4580,8 ва 1856,4 минг бошга, 2004 й.да 5873 ва 2556,7 минг бошга етди. 1924 й.да гўшт етиштириш (тирик вазнда, минг т) 84,0, 1991 й.да 789, 2003 й.да 935,5; сут етиштириш тегишлича 262,0, 3034,2 ва 4030,3 ни ташкил этди. сигирлардан ўртача сут соғиб олиш 1924 й.да 400 кг дан 1990 й.да 1685 кг га, қорамолларни гўштга топшириш вазни 150 кг дан 401 кг гача кўтарилди. Кейинги 14—15 й. мобайнида қорамоллар сони ва етиштирилган ялпи чорва маҳсулотлари ҳажми ўсди. Қ. соҳасида ташкил этилган фермер хўжаликларида маҳсулдорлик кўрсаткичлари яхшиланди. 1990 — 2003 й.ларда республикада қорамоллар сони 1293,9 минг бошга ёки 28,3%га, сигирлар сони 700,3 минг бошга ёки 37,7% га кўпайди.
Ўзбекистонда Қ. бўйича илмий тадқиқот ишлари Ўзбекистон чорвачилик и.т. ин-тида олиб борилади. Қ. фан сифатида олий ва ўрта махсус ўқув юртларининг зоомуҳандислик ва ветери-нария ф-тларида ўқитилади.
Хорижий давлатларда сут йўналишидаги Қ., айниқса, Голландия, Дания, Германия, Исроил, АҚШ, Канада, Япония ва Янги Зеландияда ривожланган (сигирларнинг ўртача сут соғими 8—11 минг кг). Гўштдор қ. АҚШ Франция, Англия, Италия, Канада ва Австралияда ташкил этилган (гўшт олинадиган 14—15 ойлик новвослар вазни 500—550 кг). Дунё мамлакатларида урчитилаётган қорамоллар сони 1,33 млрд. бош атрофида (1999). Жаҳонда турли табиий иқлим шаро-итларига мослашган 250 дан ортиқ қорамол зотлари боқилади.
Ад.: Носиров У. Н ., Қорамолчилик, Т., 2001.
Убайдулла Носиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.