Qoraözak tumani
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 279–280-b. — ziyouz.com
Qoraözak tumani - Qoraqalpoğiston Respublikasidagi tuman. 1928 y.da tuzilgan. 1959 y. mart oyida Taxtaköpir tumaniga qöşib yuborilgan. 1975 y. 26 noyabrda qayta taşkil etilgan. Şim.dan Möynoq, ğarbdan Çimboy, Kegey-li, Nukus tumanlari, jan. va jan,-şarqdan Amudaryo, Beruniy tumanlari, şarqdan Taxtaköpir tumani bilan çegaradoş. Mayd. 5,9 ming km2. Aholisi 44,2 ming kişi (2005). Tumanda 1 şaharça (Qoraözak), 8 ovul fuqarolari yiğini (Madaniyat, Berdaq, Yesimözak, Olğabos, Qorabuğa, Qoraköl, Qoraözak, Qöyboq) bor. Tuman markazi — Qoraözak şaharçasi.
Tabiati. Yer yuzasi, asosan, tekislik. Tumanning şim.-şarqiy qis-mini Beltov qirlarining qumliklari, jan. qismidagi katta hududni Toşquduq qumliklari egallagan. Jan. çek-kasida Sulton Uvays toği (eng baland joyi — Qoraçinğil 485 m) joylaşgan. Iqlimi keskin kontinental. Yozi issiq, qişi sovuq. Yanv.ning örtaça t-rasi — 5° dan — 8°gaça. Eng past t-ra —35°, iyulniki 26—28°. Eng yuqori t-ra iyulda 42°. Sovuq bölmaydigan davr 195—200 kun. Yillik yoğin 110 mm, asosan, qiş va bahor oylarida yoğadi. Tuman xöjaliklari Quvoniş-jarma kanali tarmoqlari — Yesimö-zak, Köközak va Markaziy kanallaridan suv oladi. Jan. çekkasidan Amudaryo oqib ötadi. Tuproqlari ötloqi-böz, qumloq-böz, ötloqi, ötloqi-botqoq va şörxok tuproqlar. Jan. qismida katta köçma va yarim köçma qumliklar bor. Tabiiy ösimliklardan şöra, ajriq, buğdoyiq, qamiş; qumloq yerlarda şuvoq, rang, juzğun; qumlarda saksovullar, boyaliç, çerkez va b. ösadi.
Yovvoyi hayvonlardan sudralib yuruvçilar (kaltakesaklar, toşbaqa, ilonlar) va kemiruvçilar (yumron-qoziq, kalamuş, siçqonlar) yaşaydi. Şuningdek çiyaböri, börsiq, jayran, tulki; quşlardan xöjasav-dogar, burgut, suvlarida baliqlar bor.
Aholisi, asosan, qoraqalpoq, özbek va qozoqlar, şuningdek, rus, koreys, tatar va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 7,5 kişi. Şahar aholisi 12,3 ming kişi, qişloq aholisi 31,9 ming kişi.
Xöjaligi. Tumanda quriliş taşkilotlari, ipakçilik, don qabul qiliş boşqarmasi, paxta tozalaş z-di, 3 paxta qabul qiliş punkti, 2 avtokorxona, MTP, savdo, madaniy va maişiy xizmat körsatiş şoxob-çalari, kiçik va örta biznes korxonalari, mikrofirmalar bor. Elektr energiyani Taxiatoş issiqlik elektr stansiyasidan oladi. Tuman q.x.ning asosiy tarmoği paxtaçilik bölib, çorvaçilik, şolikorlik, ipakçilik ham rivojlangan. Q.t.da 1 çorva şirkat xöjaligi, 1 tajriba xöjaligi, 500 dan ziyod fermer xöjaligi mavjud. Umumiy mayd. 587,1 ming ga, şu jumladan, suğoriladigan maydonlari 32,1 ming ga. Umumiy ekin mayd. 14,8 ming ga, şu jumladan, 3,3 ming ga yerga paxta, 7,9 ming ga maydonga don ekinlari; 127 ga yerga sabzavot, 446 ga yerga poliz ekinlari ekiladi (2005). Mevali boğlar bor. Tumandagi jamoa va şaxsiy xöjaliklarda 17,7 ming qoramol, 47,5 ming qöy va eçki, 923 yilqi, 226 tuya boqiladi.
Tumanda 32 umumiy ta'lim maktabi va 1 litsey (10,2 ming öquvçi), bolalar musiqa maktablari, q.x. kasb-hunar kolleji (450 talaba), 2 madaniyat uyi, 235 ming kitobga ega bölgan 2 kutubxona bor. Tibbiyot sohasi böyiça 210 örinli kasalxona, 22 feld-şer-akuşerlik punkti, 2 qişloq vraçlik ambulatoriyasi, 9 qişloq vraçlik punkti va b. tibbiy muassasalarda 62 vraç, 566 örta tibbiy xodim işlaydi. Q.t.dan Xalqobod orqali Nukus ş.gaça bölgan 72 km li maso-fada avtobus va marşrutli taksilar qatnaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРАЎЗАК ТУМАНИ - Қорақалпоғистон Республикасидаги туман. 1928 й.да тузилган. 1959 й. март ойида Тахтакўпир туманига қўшиб юборилган. 1975 й. 26 ноябрда қайта ташкил этилган. Шим.дан Мўйноқ, ғарбдан Чимбой, Кегей-ли, Нукус туманлари, жан. ва жан,-шарқдан Амударё, Беруний туманлари, шарқдан Тахтакўпир тумани билан чегарадош. Майд. 5,9 минг км2. Аҳолиси 44,2 минг киши (2005). Туманда 1 шаҳарча (Қораўзак), 8 овул фуқаролари йиғини (Маданият, Бердақ, Есимўзак, Олғабос, Қорабуға, Қоракўл, Қораўзак, Қўйбоқ) бор. Туман маркази — Қораўзак шаҳарчаси.
Табиати. Ер юзаси, асосан, текислик. Туманнинг шим.-шарқий қис-мини Белтов қирларининг қумликлари, жан. қисмидаги катта ҳудудни Тошқудуқ қумликлари эгаллаган. Жан. чек-касида Султон Увайс тоғи (энг баланд жойи — Қорачинғил 485 м) жойлашган. Иқлими кескин континентал. Ёзи иссиқ, қиши совуқ. Янв.нинг ўртача т-раси — 5° дан — 8°гача. Энг паст т-ра —35°, июлники 26—28°. Энг юқори т-ра июлда 42°. Совуқ бўлмайдиган давр 195—200 кун. Йиллик ёғин 110 мм, асосан, қиш ва баҳор ойларида ёғади. Туман хўжаликлари Қувониш-жарма канали тармоқлари — Есимў-зак, Кўкўзак ва Марказий каналларидан сув олади. Жан. чеккасидан Амударё оқиб ўтади. Тупроқлари ўтлоқи-бўз, қумлоқ-бўз, ўтлоқи, ўтлоқи-ботқоқ ва шўрхок тупроқлар. Жан. қисмида катта кўчма ва ярим кўчма қумликлар бор. Табиий ўсимликлардан шўра, ажриқ, буғдойиқ, қамиш; қумлоқ ерларда шувоқ, ранг, жузғун; қумларда саксовуллар, боялич, черкез ва б. ўсади.
Ёввойи ҳайвонлардан судралиб юрувчилар (калтакесаклар, тошбақа, илонлар) ва кемирувчилар (юмрон-қозиқ, каламуш, сичқонлар) яшайди. Шунингдек чиябўри, бўрсиқ, жайран, тулки; қушлардан хўжасав-догар, бургут, сувларида балиқлар бор.
Аҳолиси, асосан, қорақалпоқ, ўзбек ва қозоқлар, шунингдек, рус, корейс, татар ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 7,5 киши. Шаҳар аҳолиси 12,3 минг киши, қишлоқ аҳолиси 31,9 минг киши.
Хўжалиги. Туманда қурилиш ташкилотлари, ипакчилик, дон қабул қилиш бошқармаси, пахта тозалаш з-ди, 3 пахта қабул қилиш пункти, 2 автокорхона, МТП, савдо, маданий ва маиший хизмат кўрсатиш шохоб-чалари, кичик ва ўрта бизнес корхоналари, микрофирмалар бор. Электр энергияни Тахиатош иссиқлик электр станциясидан олади. Туман қ.х.нинг асосий тармоғи пахтачилик бўлиб, чорвачилик, шоликорлик, ипакчилик ҳам ривожланган. Қ.т.да 1 чорва ширкат хўжалиги, 1 тажриба хўжалиги, 500 дан зиёд фермер хўжалиги мавжуд. Умумий майд. 587,1 минг га, шу жумладан, суғориладиган майдонлари 32,1 минг га. Умумий экин майд. 14,8 минг га, шу жумладан, 3,3 минг га ерга пахта, 7,9 минг га майдонга дон экинлари; 127 га ерга сабзавот, 446 га ерга полиз экинлари экилади (2005). Мевали боғлар бор. Тумандаги жамоа ва шахсий хўжаликларда 17,7 минг қорамол, 47,5 минг қўй ва эчки, 923 йилқи, 226 туя боқилади.
Туманда 32 умумий таълим мактаби ва 1 лицей (10,2 минг ўқувчи), болалар мусиқа мактаблари, қ.х. касб-ҳунар коллежи (450 талаба), 2 маданият уйи, 235 минг китобга эга бўлган 2 кутубхона бор. Тиббиёт соҳаси бўйича 210 ўринли касалхона, 22 фельд-шер-акушерлик пункти, 2 қишлоқ врачлик амбулаторияси, 9 қишлоқ врачлик пункти ва б. тиббий муассасаларда 62 врач, 566 ўрта тиббий ходим ишлайди. Қ.т.дан Халқобод орқали Нукус ш.гача бўлган 72 км ли масо-фада автобус ва маршрутли таксилар қатнайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.