Qoraqalpoqlar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 284-b. — ziyouz.com
Qoraqalpoqlar - Örta Osiyodagi xalq; Özbekiston Respublikasi tarkibidagi Qoraqalpoğiston Respublikasida yaşaydi (504 301 kişi, 2000-y.lar örtalari). Şuningdek, Özbekistonning Fargona. Xorazm, Navoiy, Buxoro viloyatlarida, qöşni Turkmaniston, Qozogistonda, Rossiyada. Afğonistonda, Eronda bir neça ming Q. yaşaydi. Qoraqalpoq tilida sözlaşadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Mil. 2-a. oxiri — 4-a.larda Orol böyi çöllariga Şarqdan hunlar, 6—8-a.larda esa turkiylar kelib mahalliy qabilalar bilan qisman aralaşib ketgan. Mana şu etnik negizda Orol böyi ilk örta asr xalqtari — bijanaqlar va öğuzlarning şakllaniş jarayoni keçgan, ularning muhi-tida 8—10-a.larda Q.ning ham şakllanişi boşlangan. 10-a. boşida bijanaqlarning bir qismi Ğarbga, Jan. rus çöllariga ketgan; Kiyev Rusi hududiga kelib joylaşgan qabilalar rus yil-nomalarida «çyornne klobuki» («qora qalpoqtar») deb nom olgan. Volga-Ural oraliğida qolgan bijanaklarning şarqiy qismi Irtiş havzasidan kslgan qipçoqtar bilan asta-sekin aralaşib ketgan, ularning tilini qabul qilgan. Manbalarda qipçoq uruğ-qabila ittifoqida «Q» atamasiga mos keluvçi «qora börkli» etnonimi uçraydi. Möğullar istilosi davrida Raşididdin asarida «qavmi kulahi siyah» nomi bilan qayd etilgan. Çingizxon bosqini oqibatida Q. Ğarbga — Volga böylariga, Sariqamiş, Özböy va Amudaryoning quyi oqimi böylariga köçişga majbur bölganlar.
Q. yarim ötroq hayot keçirib, suğorma dehqonçilikni çorvaçilik (ayniqsa, qoramol) va baliq ovlaş bilan qöşib olib borganlar. Q.ning aksariyat qismi 16—18-a.lar örtalarida Sirdaryoning örta va quyi oqimi böylari (Turkiston, Jankent, Çirikrabot) hamda bir qismi Orol mintaqasida (Qönğirot, Şohtemir ş.) yaşaşgan. Biroq Yoyiq va Emba daryolari böylarida ham Q. istiqomat qilganliklari haqida ma'
g lumotlar bor. 1743 y. qozoq xoni Abulxayrxon Q.ga hujum qilgan, natijada sirdaryolik Q.ning asosiy qismi 18-a. ning 2-yarmida Sirdaryodan uning ğarbyy irmogi — Janadaryoga köçgan. 18-a. oxirida Xiva xonlari Q.ni tobe etişga faol harakat qilişgan va oqibatda 1811 y. ular böysundirilib, Q.ning asosiy qismi Amudaryo havzasiga köçirilgan. Xiva xonlariga qarşi Q. bir neça marta (1827, 1855-56, 1858-59 y.lar) boş kötargan. 1873 y. Çor Rossiyasi istilosi natijasida öng qirğoq Amudaryodagi Q. Rossiyaga qöşib olingan. Bu yerda Amudaryo bölimi tuzilgan, Turkiston generalgu-bernatorliginint Sirdaryo viloyati tarkibiga kiritilgan. Söl qirğoqda yaşovçi Q. Xiva xonligi tasarrufida qolgan. Örta Osiyoda şörolar hokimiyati örnatilgaç, söl qirğoq va öng qirğoq Q.i Qoraqalpoğiston avtonom oblastini tuzgan. 19-a. — 20-a. boşida Q.da xöjalik, ijtimoiy va oilaviy hayotda uruğ-qabila tizimi va patriarxal-uruğçilik munosabatlari qoldiqlari saqlanib qolgan. Rasmiy din — islomdan boşqa köpgina qad. diniy e'tiqodlar mavjud bölgan (yana q. Qoraqalpoğiston Respublikasi).
Sobir Kamolov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРАҚАЛПОҚЛАР - Ўрта Осиёдаги халқ; Ўзбекистон Республикаси таркибидаги Қорақалпоғистон Республикасида яшайди (504 301 киши, 2000-й.лар ўрталари). Шунингдек, Ўзбекистоннинг Фаргона. Хоразм, Навоий, Бухоро вилоятларида, қўшни Туркманистон, Қозогистонда, Россияда. Афғонистонда, Эронда бир неча минг Қ. яшайди. Қорақалпоқ тилида сўзлашади. Диндорлари — сунний мусулмонлар. Мил. 2-а. охири — 4-а.ларда Орол бўйи чўлларига Шарқдан ҳунлар, 6—8-а.ларда эса туркийлар келиб маҳаллий қабилалар билан қисман аралашиб кетган. Мана шу этник негизда Орол бўйи илк ўрта аср халқтари — бижанақлар ва ўғузларнинг шаклланиш жараёни кечган, уларнинг муҳи-тида 8—10-а.ларда Қ.нинг ҳам шаклланиши бошланган. 10-а. бошида бижанақларнинг бир қисми Ғарбга, Жан. рус чўлларига кетган; Киев Руси ҳудудига келиб жойлашган қабилалар рус йил-номаларида «чёрнне клобуки» («қора қалпоқтар») деб ном олган. Волга-Урал оралиғида қолган бижанакларнинг шарқий қисми Иртиш ҳавзасидан кслган қипчоқтар билан аста-секин аралашиб кетган, уларнинг тилини қабул қилган. Манбаларда қипчоқ уруғ-қабила иттифоқида «Қ» атамасига мос келувчи «қора бўркли» этноними учрайди. Мўғуллар истилоси даврида Рашидиддин асарида «қавми кулаҳи сияҳ» номи билан қайд этилган. Чингизхон босқини оқибатида Қ. Ғарбга — Волга бўйларига, Сариқамиш, Ўзбўй ва Амударёнинг қуйи оқими бўйларига кўчишга мажбур бўлганлар.
Қ. ярим ўтроқ ҳаёт кечириб, суғорма деҳқончиликни чорвачилик (айниқса, қорамол) ва балиқ овлаш билан қўшиб олиб борганлар. Қ.нинг аксарият қисми 16—18-а.лар ўрталарида Сирдарёнинг ўрта ва қуйи оқими бўйлари (Туркистон, Жанкент, Чирикработ) ҳамда бир қисми Орол минтақасида (Қўнғирот, Шоҳтемир ш.) яшашган. Бироқ Ёйиқ ва Эмба дарёлари бўйларида ҳам Қ. истиқомат қилганликлари ҳақида маъ
г лумотлар бор. 1743 й. қозоқ хони Абулхайрхон Қ.га ҳужум қилган, натижада сирдарёлик Қ.нинг асосий қисми 18-а. нинг 2-ярмида Сирдарёдан унинг ғарбйй ирмоги — Жанадарёга кўчган. 18-а. охирида Хива хонлари Қ.ни тобе этишга фаол ҳаракат қилишган ва оқибатда 1811 й. улар бўйсундирилиб, Қ.нинг асосий қисми Амударё ҳавзасига кўчирилган. Хива хонларига қарши Қ. бир неча марта (1827, 1855-56, 1858-59 й.лар) бош кўтарган. 1873 й. Чор Россияси истилоси натижасида ўнг қирғоқ Амударёдаги Қ. Россияга қўшиб олинган. Бу ерда Амударё бўлими тузилган, Туркистон генералгу-бернаторлигининт Сирдарё вилояти таркибига киритилган. Сўл қирғоқда яшовчи Қ. Хива хонлиги тасарруфида қолган. Ўрта Осиёда шўролар ҳокимияти ўрнатилгач, сўл қирғоқ ва ўнг қирғоқ Қ.и Қорақалпоғистон автоном областини тузган. 19-а. — 20-а. бошида Қ.да хўжалик, ижтимоий ва оилавий ҳаётда уруғ-қабила тизими ва патриархал-уруғчилик муносабатлари қолдиқлари сақланиб қолган. Расмий дин — исломдан бошқа кўпгина қад. диний эътиқодлар мавжуд бўлган (яна қ. Қорақалпоғистон Республикаси).
Собир Камолов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.