Qoraqurtlar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 304-b. — ziyouz.com
Qoraqurtlar - örgimçaklar uruği. 6 turi ma'lum. Şim. Afrika, Ğarbiy Osiyo, Jan. Yevropada, Örta Osiyo, Moldaviyadan Yeniseygaça bölgan joylardagi daştlarda, Ukrainaning jan.da tarqalgan. Özbekistonda oddiy qoraqurt, oq qoraqurt va Dal qoraqurti uçraydi. Oddiy Q. urğoçisining uz. 10—20 mm, erkaginiki 4—7 mm. Q. usti baxmalsimon, qora tusda. Erkagi va voyaga yetmagan urğoçi Q. qorni orqasida oq hoşiyali qizil nuqtalar bor. Haşarot (asosiy oziği)ga boy daşt, çöl va çala çöllarda yaşaydi. Urğoçisi pana joylarga uya yasab, çiqaverişga ölja tutiş uçun tör töqiydi. Uyasiga ilib qöyilgan har bir pillada (buning kattaligi kiçik yonğoqdek, umr böyi 4—7 dona) 200—400 tagaça tuxum böladi. Tuxumdan çiqqan yoş Q. pilla içida qişlab, aprelda pilladan çiqadi. Yoş Q. 6 marta tullab, iyunda voyaga yetadi. Bahorda kun isişi bilan urğoçi va erkagi vaqtinçalik tör töqiydi. Erkagi urğoçisini uruğlantirgandan söng nobud böladi. Uruğlangan Q. uya yasaş uçun joy qidirib köçib yuradi. Şu davrda Q. çaqişi (bezovta qilinganda) köp uçraydi. Q.ning zahar bezlari boş kökragida joylaşgan, bezlar yöli xelitseraga oçiladi. Zahari oqsil toksindan iborat; neyrotrop ta'sirga ega. Q. zahari tuya va otlarga ayniqsa kuçli ta'sir qilib, ölimga olib kelişi mumkin. Urğoçi Q.ning çaqişi odam organizmining umumiy zaharlanişiga, ba'zan ölimga sabab bölişi mumkin. Bu köngilsiz hodisaning oldini oliş uçun Q. zahariga qarşi zardobdan foydalaniladi. Zardob va zardoblar ilmiy tadqiqot in-tida işlab çiqariladi. Q. zahari farmatsevtika sanoatida ham qöllanadi. Özbekiston FA Zoologiya institutida Q. maxsus lab.da zahar oliş maqsadida köpaytirilmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРАҚУРТЛАР - ўргимчаклар уруғи. 6 тури маълум. Шим. Африка, Ғарбий Осиё, Жан. Европада, Ўрта Осиё, Молдавиядан Енисейгача бўлган жойлардаги даштларда, Украинанинг жан.да тарқалган. Ўзбекистонда оддий қорақурт, оқ қорақурт ва Дал қорақурти учрайди. Оддий Қ. урғочисининг уз. 10—20 мм, эркагиники 4—7 мм. Қ. усти бахмалсимон, қора тусда. Эркаги ва вояга етмаган урғочи Қ. қорни орқасида оқ ҳошияли қизил нуқталар бор. Ҳашарот (асосий озиғи)га бой дашт, чўл ва чала чўлларда яшайди. Урғочиси пана жойларга уя ясаб, чиқаверишга ўлжа тутиш учун тўр тўқийди. Уясига илиб қўйилган ҳар бир пиллада (бунинг катталиги кичик ёнғоқдек, умр бўйи 4—7 дона) 200—400 тагача тухум бўлади. Тухумдан чиққан ёш Қ. пилла ичида қишлаб, апрелда пилладан чиқади. Ёш Қ. 6 марта туллаб, июнда вояга етади. Баҳорда кун исиши билан урғочи ва эркаги вақтинчалик тўр тўқийди. Эркаги урғочисини уруғлантиргандан сўнг нобуд бўлади. Уруғланган Қ. уя ясаш учун жой қидириб кўчиб юради. Шу даврда Қ. чақиши (безовта қилинганда) кўп учрайди. Қ.нинг заҳар безлари бош кўкрагида жойлашган, безлар йўли хелицерага очилади. Заҳари оқсил токсиндан иборат; нейротроп таъсирга эга. Қ. заҳари туя ва отларга айниқса кучли таъсир қилиб, ўлимга олиб келиши мумкин. Урғочи Қ.нинг чақиши одам организмининг умумий заҳарланишига, баъзан ўлимга сабаб бўлиши мумкин. Бу кўнгилсиз ҳодисанинг олдини олиш учун Қ. заҳарига қарши зардобдан фойдаланилади. Зардоб ва зардоблар илмий тадқиқот ин-тида ишлаб чиқарилади. Қ. заҳари фармацевтика саноатида ҳам қўлланади. Ўзбекистон ФА Зоология институтида Қ. махсус лаб.да заҳар олиш мақсадида кўпайтирилмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.