Qorasovuq
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 264–265-b. — ziyouz.com
Qorasovuq — havoning örtaça sutkalik t-rasi musbat bölgan holda, ösimlik qoplami va tuproq usti havo qatlamining 0° va undan ham pasayişi. Bu hodisa yuz berganda barglar sovuq ta'sirida qora tus oladi, şuning uçun bahor va erta kuzda böladitan bu sovuqni dehqonlar odatda, qora sovuq deb ataydilar. Q. xavfi uning boşlaniş muddati va davomiyligi, şuningdek, ösimlik turi, uning navi, rivojlaniş fazasi va agrotexnika şaroitlariga boğliq. Dala ekinlari Q.larga çidamliliga qarab bir neça ekologik guruhlarga bölinadi. Q. töğrisidagi ma'lumotlar sovuq xavfi bölgan hududlarni belgilaş, ekiş muddatlarini aniqlaş, issiqsevar ösimliklarni ratsional joylaştiriş masalalarini hal qiliş, q.x. ekinlarini yetiştiriş şaroitlarini agroiqlimiy baholaş, sovuqning zarariga qarşi tadbirlarni işlab çiqiş va b.da qöllaniladi. Q. hosilning sifatiga va miqdoriga katta ziyon yetkazadi. Q.lar sovuq havo massalarining boşqa r-nlardan (köpinça Arktikadan) kelişi (advektiv Q.) yoki tuproq yuzasi va ösimlik qoplamining tungi radiatsion sovişi (radiatsion Q.) natijasida vujudga keladi. Dehqonçilik uçun keç bahorgi Q. (ayniqsa, tuproq yuzasida) juda xavflidir, çunki bu vaqtda vegetatsiya davri boşlangan bölib, bunday sovuqlar ösimlik maysalarining qattiq şikastlanişiga olib kelişi mumkin (nihollar 0,5 dan — 1,5°da şikastlanadi, barglar qorayib ketadi). Jan. r-nlarda (40° şim. kenglik janubroğida) Q.lar örtaça olganda mart oyining ikkinçi yarmida tugaydi, şimolga borgan sayin uning tugaş muddati keçikadi. Bahorda tuproq yuzasidagi eng keçki Q, asosan, may oyining birinçi yarmida kuzatiladi (Ustyurt, 44° şim. kenglikdan şimolroq-da). Q.ning qaysi muddatlarda yuz berişiga joyning relyefi, tuproq yuzasining xususiyati va b. omillar katta ta'sir körsatadi. Baland joylarda Q.lar, odatda, keçroq tugaydi. Tuproq yuzasidagi birinçi kuzgi Q. Örta Osiyoning jan. tekislik qismida (40° şim. kenglikkaça) 15 okt.ga qadar kuzatiladi. Şimolga borgan sari Q.ning örtaça yuz beriş muddati okt. oyining boşlariga, Ustyurt platosida esa sent.ning oxiriga suriladi. Havodagi Q., odatda, tuproq yuzasiga nisbatan bir neça kun keçroq kuzatiladi. Oxirgi bahorgi Q. bilan birinçi kuzgi Q. orasidagi davr sovuqsiz davr deb ataladi. Özbekistonda sovuqsiz davrning örtaça köp yillik davomiyligi çegaralari juda katta va janubişarqiy qismida eng uzoq davom etadi. Tekisliklarda sovuqsiz davr 150—250, toğlarda 50—150 kungaça.
Q. bölganda ekin maydonlarini isitiş uçun turli usullar (tutatiş, ekinlarni qoğoz, plyonka va b. materi-allar bilan yopiş) qöllaniladi. Sugorma dehqonçilik mintaqalarida ekinlarni keç bahorgi va erta kuzgi vaqtinçalik Q.dan saqlaş uçun dalalar suğoriladi. Q. zararini bartaraf etişda sovuqsiz davr qisqa bölgan hududlarda ertapişar navlarni ekiş, sovuqqa çidamli navlarni yaratiş. şuningdek, agrotexnika tadbirlarini öz vaktida ötkaziş muhim ahamiyatga ega.
Hamidulla Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРАСОВУҚ — ҳавонинг ўртача суткалик т-раси мусбат бўлган ҳолда, ўсимлик қоплами ва тупроқ усти ҳаво қатламининг 0° ва ундан ҳам пасайиши. Бу ҳодиса юз берганда барглар совуқ таъсирида қора тус олади, шунинг учун баҳор ва эрта кузда бўладитан бу совуқни деҳқонлар одатда, қора совуқ деб атайдилар. Қ. хавфи унинг бошланиш муддати ва давомийлиги, шунингдек, ўсимлик тури, унинг нави, ривожланиш фазаси ва агротехника шароитларига боғлиқ. Дала экинлари Қ.ларга чидамлилига қараб бир неча экологик гуруҳларга бўлинади. Қ. тўғрисидаги маълумотлар совуқ хавфи бўлган ҳудудларни белгилаш, экиш муддатларини аниқлаш, иссиқсевар ўсимликларни рационал жойлаштириш масалаларини ҳал қилиш, қ.х. экинларини етиштириш шароитларини агроиқлимий баҳолаш, совуқнинг зарарига қарши тадбирларни ишлаб чиқиш ва б.да қўлланилади. Қ. ҳосилнинг сифатига ва миқдорига катта зиён етказади. Қ.лар совуқ ҳаво массаларининг бошқа р-нлардан (кўпинча Арктикадан) келиши (адвектив Қ.) ёки тупроқ юзаси ва ўсимлик қопламининг тунги радиацион совиши (радиацион Қ.) натижасида вужудга келади. Деҳқончилик учун кеч баҳорги Қ. (айниқса, тупроқ юзасида) жуда хавфлидир, чунки бу вақтда вегетация даври бошланган бўлиб, бундай совуқлар ўсимлик майсаларининг қаттиқ шикастланишига олиб келиши мумкин (ниҳоллар 0,5 дан — 1,5°да шикастланади, барглар қорайиб кетади). Жан. р-нларда (40° шим. кенглик жануброғида) Қ.лар ўртача олганда март ойининг иккинчи ярмида тугайди, шимолга борган сайин унинг тугаш муддати кечикади. Баҳорда тупроқ юзасидаги энг кечки Қ, асосан, май ойининг биринчи ярмида кузатилади (Устюрт, 44° шим. кенгликдан шимолроқ-да). Қ.нинг қайси муддатларда юз беришига жойнинг рельефи, тупроқ юзасининг хусусияти ва б. омиллар катта таъсир кўрсатади. Баланд жойларда Қ.лар, одатда, кечроқ тугайди. Тупроқ юзасидаги биринчи кузги Қ. Ўрта Осиёнинг жан. текислик қисмида (40° шим. кенгликкача) 15 окт.га қадар кузатилади. Шимолга борган сари Қ.нинг ўртача юз бериш муддати окт. ойининг бошларига, Устюрт платосида эса сент.нинг охирига сурилади. Ҳаводаги Қ., одатда, тупроқ юзасига нисбатан бир неча кун кечроқ кузатилади. Охирги баҳорги Қ. билан биринчи кузги Қ. орасидаги давр совуқсиз давр деб аталади. Ўзбекистонда совуқсиз даврнинг ўртача кўп йиллик давомийлиги чегаралари жуда катта ва жанубишарқий қисмида энг узоқ давом этади. Текисликларда совуқсиз давр 150—250, тоғларда 50—150 кунгача.
Қ. бўлганда экин майдонларини иситиш учун турли усуллар (тутатиш, экинларни қоғоз, плёнка ва б. матери-аллар билан ёпиш) қўлланилади. Сугорма деҳқончилик минтақаларида экинларни кеч баҳорги ва эрта кузги вақтинчалик Қ.дан сақлаш учун далалар суғорилади. Қ. зарарини бартараф этишда совуқсиз давр қисқа бўлган ҳудудларда эртапишар навларни экиш, совуққа чидамли навларни яратиш. шунингдек, агротехника тадбирларини ўз вактида ўтказиш муҳим аҳамиятга эга.
Ҳамидулла Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.