Qoratepa

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 266–267-b. — ziyouz.com

Qoratepa — budda ğor ibodatxonalar majmuasi (mil. 1—3-a.lar). Eski Termizning şim.-şarqiy qismida joylaşgan. Dastlab 1926—28 y.larda Moskvadagi Şarq xalqlari madaniyati davlat muzeyi ekspeditsiyasi oçgan. 1937 y.da M.Ye.Masson va Ye.G.Pçelina tekşirgan. 1960-y.larda arxeolog B.Ya. Staviskiy qaziş işlari olib borgan. Hozirda Özbekiston—Yaponiya qöşma arxeologiya ekspeditsiyasi iş olib bormoqda.

Obida 3 ta tabiiy dönglikda qurilgan. Umumiy mayd. 8 ga dan ziyod. Jan. dönglikda 15 dan ziyod ğor majmuasi bölgan. Ğarbiy dönglikdagi ğor maj-muasi 5 dan ortiq bölmagan. Şim. dönglikning şarqiy qismini yer yuzasida joylaşgan monumental majmua egallagan, ğarbiy qismini esa yer yuzasiga qurilgan unça haşamatli bölmagan ibodatxonalar band qilgan.

Q.dagi hamma imoratlar turli vaqtlarda barpo etilgan. Keyinçalik avvalgilariga yondoş qilib qurilgan, söng ular bilan bir vazifani bajarişgan. Hammasi bir neça bor ta'mirlangan va tarhi özgartirilgan. Ibodatxonalar yoki boşqa muqaddas joylar içi mavzuli (syujetli) va naqşinkor bezak, loyganç, ganç, toş haykali bilan bezatilgan.

Ğor ibodatxonalarini quriş qoidalari hindlardan özlaştirilgan. Ammo keyinroq qurilganlarini rejalaşda baqtriylarning me'moriy usullari ustun turadi.

Q.dagi dastlabki buddaviy ibodat inşootlari, aftidan, mil. 1-a.da qurila boşlagan. Q.ning eng gullagan davri mil. 2—3-a.larga töğri kelib, bu paytda ibodatxonalar köplab qurilgan, avvalgilari esa yangilangan hamda bezatilgan. Bu jarayonda kuşonşohlar, ularning noiblari, şahar hokimlari va badavlat şaharliklarning homiyligi hamda madadi muhim örin tutgan. Q.dan topilgan, bağişlov bitiklari bulgan sopollar bu holatni aniq körsatadi. Bitiklarga köra, Q.dagi ayrim majmuotlar Kxadevakavixara — Podşo monastiri, Vxara Gulavxara vxad — Gulavxara öğli (Gondafar) Vixarasi, Okavixara deb nomlangan. Q. bitiklarida rohiblardan Buddaşir, Buddxamitra, Jivananda ismlari eslatib ötilgan. Boy erkak va ayol homiylar qiyofasi rasmlarda hamda haykallarda saqlanib qolgan. Q.dan qöplab budda haykallari topilgan.

Mil. 3-a. oxiriga kelib Q. majmualari inqirozga yuz tutdi yoki vayron etildi. Bu, sosoniylarning Kuşon davlatiga qilgan harbiy yurişlari bilan boğliq bölsa kerak. Ayrim majmuotlar xonalariga otaşkadalar örnatilgan. Ayni mahalda Q. majmuotlarining muayyan qismi mil. 4-a. oxiri — 5-a. boşigaça işlab turgan. Mil. 4-a.dayoq Q.dagi köplab taşlandiq xonalar va ğor ibodatxonalaridan qabr sifatida foydalanilgan, söng kiriş joylari xom ğişt bilan urib yuborilgan. Eng dastlabki qabrlar yonida kuşon-sosoniy tipidagi tangalar, Peroz tangalari va unga taqlidan zarb qilingan tangalar uçraydi, keyingi qabrlarda esa mil. 5—6-a.lardagi Termiz hukmdorlari tangalari topilgan, ularning bir tomonida langar tasvirlangan. 7-a.dan 12-a.gaça Q.dagi yarim kömilgan ayrim xonalar va ğorlardan zohidlar foydalanişgan.

Q.dan topilgan rasmlar, haykallar va b. dekorativ-amaliy san'at buyumlari kuşonlar davridan Tarmita — Termizda öziga xos an'ana va yönalişga ega bölgan alohida badiiy maktab bölganidan dalolat beradi. Bu maktab kuşonlar davrida Baqtriya badiiy madaniyatininggina emas, balki butun antik madaniyatning rivojlanişida katta rol öynaydi.

Qaziş paytida Q.dan Kuşon podşoligi davriga oid sopol idişlar, kosa va közaçalar, mis çaqalar, ohaktoşdan işlangan me'morlik detallari, plitalar, sopol çiroğdonlar topilgan. Topilmalar içida 70 dan ortiq sopol idiş siniqlariga hindça bitilgan yozuvlar (kharoşthi va brahma yozuvlari) va devorlarga çizilgan kuşon-baqtriya hamda fors-pahlaviy yozuvlari xarakterli.

Şokir Pidayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚОРАТЕПА — будда ғор ибодатхоналар мажмуаси (мил. 1—3-а.лар). Эски Термизнинг шим.-шарқий қисмида жойлашган. Дастлаб 1926—28 й.ларда Москвадаги Шарқ халқлари маданияти давлат музейи экспедицияси очган. 1937 й.да М.Е.Массон ва Е.Г.Пчелина текширган. 1960-й.ларда археолог Б.Я. Ставиский қазиш ишлари олиб борган. Ҳозирда Ўзбекистон—Япония қўшма археология экспедицияси иш олиб бормоқда.

Обида 3 та табиий дўнгликда қурилган. Умумий майд. 8 га дан зиёд. Жан. дўнгликда 15 дан зиёд ғор мажмуаси бўлган. Ғарбий дўнгликдаги ғор маж-муаси 5 дан ортиқ бўлмаган. Шим. дўнгликнинг шарқий қисмини ер юзасида жойлашган монументал мажмуа эгаллаган, ғарбий қисмини эса ер юзасига қурилган унча ҳашаматли бўлмаган ибодатхоналар банд қилган.

Қ.даги ҳамма иморатлар турли вақтларда барпо этилган. Кейинчалик аввалгиларига ёндош қилиб қурилган, сўнг улар билан бир вазифани бажаришган. Ҳаммаси бир неча бор таъмирланган ва тарҳи ўзгартирилган. Ибодатхоналар ёки бошқа муқаддас жойлар ичи мавзули (сюжетли) ва нақшинкор безак, лойганч, ганч, тош ҳайкали билан безатилган.

Ғор ибодатхоналарини қуриш қоидалари ҳиндлардан ўзлаштирилган. Аммо кейинроқ қурилганларини режалашда бақтрийларнинг меъморий усуллари устун туради.

Қ.даги дастлабки буддавий ибодат иншоотлари, афтидан, мил. 1-а.да қурила бошлаган. Қ.нинг энг гуллаган даври мил. 2—3-а.ларга тўғри келиб, бу пайтда ибодатхоналар кўплаб қурилган, аввалгилари эса янгиланган ҳамда безатилган. Бу жараёнда кушоншоҳлар, уларнинг ноиблари, шаҳар ҳокимлари ва бадавлат шаҳарликларнинг ҳомийлиги ҳамда мадади муҳим ўрин тутган. Қ.дан топилган, бағишлов битиклари булган сополлар бу ҳолатни аниқ кўрсатади. Битикларга кўра, Қ.даги айрим мажмуотлар Кхадевакавихара — Подшо монастири, Вхара Гулавхара вхад — Гулавхара ўғли (Гондафар) Вихараси, Окавихара деб номланган. Қ. битикларида роҳиблардан Буддашир, Буддхамитра, Живананда исмлари эслатиб ўтилган. Бой эркак ва аёл ҳомийлар қиёфаси расмларда ҳамда ҳайкалларда сақланиб қолган. Қ.дан қўплаб будда ҳайкаллари топилган.

Мил. 3-а. охирига келиб Қ. мажмуалари инқирозга юз тутди ёки вайрон этилди. Бу, сосонийларнинг Кушон давлатига қилган ҳарбий юришлари билан боғлиқ бўлса керак. Айрим мажмуотлар хоналарига оташкадалар ўрнатилган. Айни маҳалда Қ. мажмуотларининг муайян қисми мил. 4-а. охири — 5-а. бошигача ишлаб турган. Мил. 4-а.даёқ Қ.даги кўплаб ташландиқ хоналар ва ғор ибодатхоналаридан қабр сифатида фойдаланилган, сўнг кириш жойлари хом ғишт билан уриб юборилган. Энг дастлабки қабрлар ёнида кушон-сосоний типидаги тангалар, Пероз тангалари ва унга тақлидан зарб қилинган тангалар учрайди, кейинги қабрларда эса мил. 5—6-а.лардаги Термиз ҳукмдорлари тангалари топилган, уларнинг бир томонида лангар тасвирланган. 7-а.дан 12-а.гача Қ.даги ярим кўмилган айрим хоналар ва ғорлардан зоҳидлар фойдаланишган.

Қ.дан топилган расмлар, ҳайкаллар ва б. декоратив-амалий санъат буюмлари кушонлар давридан Тармита — Термизда ўзига хос анъана ва йўналишга эга бўлган алоҳида бадиий мактаб бўлганидан далолат беради. Бу мактаб кушонлар даврида Бақтрия бадиий маданиятининггина эмас, балки бутун антик маданиятнинг ривожланишида катта роль ўйнайди.

Қазиш пайтида Қ.дан Кушон подшолиги даврига оид сопол идишлар, коса ва кўзачалар, мис чақалар, оҳактошдан ишланган меъморлик деталлари, плиталар, сопол чироғдонлар топилган. Топилмалар ичида 70 дан ортиқ сопол идиш синиқларига ҳиндча битилган ёзувлар (кҳароштҳи ва браҳма ёзувлари) ва деворларга чизилган кушон-бақтрия ҳамда форс-паҳлавий ёзувлари характерли.

Шокир Пидаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.