Qoratoğ zilzilasi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 270–271-b. — ziyouz.com
Qoratoğ zilzilasi - 1907 y.ning 21 okt.ida Hisor toğining jan. tizmalarida sodir bölgan. Zilziladan avval yer ostilan juda dahşatli guldiragan tovuş eşitilib, ketma-ket yer qimirlaşlar natijasida 100 km masofada 150 dan ortiq qişloq vayron bölgan, 1500 dan ortiq kişi ölgan. Şuningdek, Töpolondaryo sohillarida köçkilar, öpirilmalar sodir bölgan. Dunyodagi eng kuçli zilzilalar qatoridan örin olgan bu zilzila öçoği uç joyda 20—25 minut orasida sodir böldi. 9—10 balli tebraniş maydoni 2000 km3 ğgi taşkil etgan. Zilzilalardan tarqalgan seysmik tölqinlar 500—600 km masofada ham sezilgan.
Birinçi zilzila Surxon vodiysining şim. qismi bilan Maçitli toğining orasida joylaşgan yer uzilmasida 21 okt. soat 4 dan 23 min. ötganda 30 km çuqurlikda paydo bölgan. Epi-sentrda uning kuçi 9—10 ball bölib, magnitudasi 7,5 ga yetgan. Oradan 20 min. ötmasdan ikkinçi marta yer silkinib, epitsentri ğarbla, 30— 35 km keladigan Surxon toği yon bağ-rida 9 balli kuç b-n, 24 km çuqurlikda sodir bölgan va Boysun atrofidagi qişloqlarni yakson qilgan. Oradan 5—6 min. ötar-ötmas uçinçi zilzila şarq tomonla joylaşgan qoratoğ daryosi atroflarida 20 km çuqurlikda harakatga kelgan. Bu zilzi-lalarning kuçi 9 balldan ortiq, mag-nitudasi 7—7,3 ga teng bölgan. Oradan 6 kun ötgaç, Maçitli toğining şim.-şarqida joylaşgan Çöyançi qişloği atrofida magnitudasi 6,2 bölgan 8—9 balli yer silkinişi takrorlandi. Zilzila epitsentrlarining ikkitasi hoz. Özbekiston hududida joylaşgan.
Bu zilzilalar umuman törtlamçi davrdan hoz.gaça Hisor uzilmalari böyiça vaqt-vaqti bilan bölib turadigan tektonik harakatlarning faolli-gini körsatadi. 1935 (Boysun), 1943 (Fayzobod), 1949 (Xayit) va 1968 (Boysun) yillardagi 8, 9, 10 ball bilan silkingan zilzilalar bu jarayonga misol böladi.
Q.z.dan yuzaga kelgan seysmik tölqinlar Jizzax atroflarida 5—6, Samarqandda 6—7, Termiz, Panjakent, Xöjand, Andijonda 4—5, Toşkentda 4 ball bilan sezilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРАТОҒ ЗИЛЗИЛАСИ - 1907 й.нинг 21 окт.ида Ҳисор тоғининг жан. тизмаларида содир бўлган. Зилзиладан аввал ер остилан жуда даҳшатли гулдираган товуш эшитилиб, кетма-кет ер қимирлашлар натижасида 100 км масофада 150 дан ортиқ қишлоқ вайрон бўлган, 1500 дан ортиқ киши ўлган. Шунингдек, Тўполондарё соҳилларида кўчкилар, ўпирилмалар содир бўлган. Дунёдаги энг кучли зилзилалар қаторидан ўрин олган бу зилзила ўчоғи уч жойда 20—25 минут орасида содир бўлди. 9—10 балли тебраниш майдони 2000 км3 ғги ташкил этган. Зилзилалардан тарқалган сейсмик тўлқинлар 500—600 км масофада ҳам сезилган.
Биринчи зилзила Сурхон водийсининг шим. қисми билан Мачитли тоғининг орасида жойлашган ер узилмасида 21 окт. соат 4 дан 23 мин. ўтганда 30 км чуқурликда пайдо бўлган. Эпи-центрда унинг кучи 9—10 балл бўлиб, магнитудаси 7,5 га етган. Орадан 20 мин. ўтмасдан иккинчи марта ер силкиниб, эпицентри ғарбла, 30— 35 км келадиган Сурхон тоғи ён бағ-рида 9 балли куч б-н, 24 км чуқурликда содир бўлган ва Бойсун атрофидаги қишлоқларни яксон қилган. Орадан 5—6 мин. ўтар-ўтмас учинчи зилзила шарқ томонла жойлашган қоратоғ дарёси атрофларида 20 км чуқурликда ҳаракатга келган. Бу зилзи-лаларнинг кучи 9 баллдан ортиқ, маг-нитудаси 7—7,3 га тенг бўлган. Орадан 6 кун ўтгач, Мачитли тоғининг шим.-шарқида жойлашган Чўянчи қишлоғи атрофида магнитудаси 6,2 бўлган 8—9 балли ер силкиниши такрорланди. Зилзила эпицентрларининг иккитаси ҳоз. Ўзбекистон ҳудудида жойлашган.
Бу зилзилалар умуман тўртламчи даврдан ҳоз.гача Ҳисор узилмалари бўйича вақт-вақти билан бўлиб турадиган тектоник ҳаракатларнинг фаолли-гини кўрсатади. 1935 (Бойсун), 1943 (Файзобод), 1949 (Хайит) ва 1968 (Бойсун) йиллардаги 8, 9, 10 балл билан силкинган зилзилалар бу жараёнга мисол бўлади.
Қ.з.дан юзага келган сейсмик тўлқинлар Жиззах атрофларида 5—6, Самарқандда 6—7, Термиз, Панжакент, Хўжанд, Андижонда 4—5, Тошкентда 4 балл билан сезилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.