Qoraxitoylar davlati
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 272-b. — ziyouz.com
Qoraxitoylar davlati - örta asrlarda Şarqiy Turkiston, Ili va Çu vodiysi, Yettisuv va Örta Osiyoda mavjud bölgan davlat (taxm. 1140— 1213). Poytaxti — Çu daryosi böyida joylaşgan Xusi-orda (Bolasoğun). Asosçisi — Yelyuy Daşi. U 1124 y. gurxon unvonini qabul qilgan. 1125 y. kidonlar saltanati çjurçjenlar tomonidan tor-mor etilgaç, bir guruh tarafdorlari bilan Şim.ga qoçgan. turli qabila jangçilari bilan öz qöşi-nini töldirib Ğarbga yöl olgan va ilgari bu ölkalarga kelib joylaşgan kidanlar yordamida butun Turkistonni bosib olgan (1141). Gurxonlar kidanlarga taqlidan tangalar zarb etdirganlar, lekin mamlakatning iqtisodiyoti va içki işlariga kam aralaşganlar, ular faqat vas-sallaridan (Balx, Xorazm, Xötan, Gaoçan va b.) soliq oliş bilan kifo-yalanganlar. Q.d.ni 2 marta ayollar idora etgan. Q.d. Amudaryo va Balxaş kölidan Kunlun va Beyşan toğlariga qadar hududni egallagan. Q.d.ning qulaşi möğullar tomonidan Şarqiy Turkistonni bosib olinişi va 1208 y. ulardan qoçgan nay-manlarning kelişi va 1211 y. Gurxonning asir olinişi (2 y.dan söng vafot etgan) bilan boğliq bölgan. 1218 y. naymanlar Çingizxon tomonidan böysundirilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРАХИТОЙЛАР ДАВЛАТИ - ўрта асрларда Шарқий Туркистон, Или ва Чу водийси, Еттисув ва Ўрта Осиёда мавжуд бўлган давлат (тахм. 1140— 1213). Пойтахти — Чу дарёси бўйида жойлашган Хуси-орда (Боласоғун). Асосчиси — Елюй Даши. У 1124 й. гурхон унвонини қабул қилган. 1125 й. кидонлар салтанати чжурчжэнлар томонидан тор-мор этилгач, бир гуруҳ тарафдорлари билан Шим.га қочган. турли қабила жангчилари билан ўз қўши-нини тўлдириб Ғарбга йўл олган ва илгари бу ўлкаларга келиб жойлашган киданлар ёрдамида бутун Туркистонни босиб олган (1141). Гурхонлар киданларга тақлидан тангалар зарб этдирганлар, лекин мамлакатнинг иқтисодиёти ва ички ишларига кам аралашганлар, улар фақат вас-салларидан (Балх, Хоразм, Хўтан, Гаочан ва б.) солиқ олиш билан кифо-яланганлар. Қ.д.ни 2 марта аёллар идора этган. Қ.д. Амударё ва Балхаш кўлидан Куньлун ва Бэйшан тоғларига қадар ҳудудни эгаллаган. Қ.д.нинг қулаши мўғуллар томонидан Шарқий Туркистонни босиб олиниши ва 1208 й. улардан қочган най-манларнинг келиши ва 1211 й. Гурхоннинг асир олиниши (2 й.дан сўнг вафот этган) билан боғлиқ бўлган. 1218 й. найманлар Чингизхон томонидан бўйсундирилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.