Qörğoşin

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 443–444-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Qörğoşin QÖRĞOŞIN, R -Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 82, at. m. 207,2. Tabiiy Q. 5 ta barqaror izotop: 2(,2R (juda oz miqdorda), 2MR (1,5%). 206R (23,6%), 2(|7R (22,6%) va 208R(52,3%) lardan iborat.

Q. miloddan 6—7 ming yil avval Misr, Mesopotamiya va qad. dunyoning boşqa mamlakatlari xalqlariga ma'lum bölgan. Ular Q.dan haykal, uy anjomlari va b. buyumlar yasaşgan. Rimliklar Q.dan suv quvurlari sifatida foydalanişgan. Yunoniston va Qad. Rimda Q. birikmalari — Q. kuli RO va Q. li oq böyoq 2RSO,R(ON), turli dori va böyoqlar tayyorlaş uçun işlatilgan.

Q. Yer pöstining massa jihatidan 1,6T0~3%ini taşkil etadi. Uning 80 ga yaqin minerali ma'lum (bulardan eng muhimi galenit R5). Polimetall rudalarning oksidlaniş zonalarida Q.ning (90 ga yaqin) ikkilamçi rudalari hosil böladi, ular jumlasiga anglezit R80 ,

4 serussit RSO,, krokoit RSg0 , piro-

4 morfit R,(RO,),C1 kiradi. q. radioaktiv elementlarning yemirilişidan hosil bölgan oxirgi mahsulot sifatida uran, toriy va aktiniy rudalarida uçraydi. Biosferada Q. oz miq-dorda va tarqoq holda böladi (tirik organizmda 5-10 3%, dengiz suvida ZT0_9%). Tabiiy suvlardagi Q. ionlari loyga yutilib, vodorod sulfid ta'sirida R8 holida suv tubiga çökadi, natijada dengiz balçiğida Q. töplana boradi.

Q. yoqlari markazlaşgan kub şaklida kristallanadi. Q.ning allotropik şakl özgarişi yöq; suyuqlaniş t-rasi 327,4°, qaynaş t-rasi 1725°, ziçligi 11,34 g/sm3. Q.ning öz birikmalaridagi oksidlaniş darajalari +2 va +4; kimyoviy faol element emas. Q.ning R 0, RO, R0 , R 0

2 2 3 4 va R 0 tarkibli oksidlarğgma'lum.

2 3 Kis-lorodsiz şaroitda suv Q.ga ta'sir etmaydi. Qning R (ON), va R(ON) tar-

4 kibli gidroksidlari amfoter. vodorodli birikmasi RN rangsiz gaz, beqaror

4 modda, u R va N ga parçalanadi. Q. ga-

2 logenlar bilan birga qizdi-rilsa, RX

2 tarkibli, suvda oz eruvçan galogenidlar hosil qiladi (bu yerda X—galogen).

Sanoatda Q. R8 va qisman Q.ning kislorodli birikmalaridan olinadi. Metall holdagi q. oliş uçun R8 ni havo iştirokida kuydirib, hosil bölgan RO ni kömir ta'sirida xomaki Q.ga qadar qaytariladi. Kuydiriş jarayonida paydo böladigan R8Yu ni

3 qaytariş uçun ohak qöşiladi. Xomaki Qda 92—98% R bölib, qolgan qismini Si, A§ (ba'zan Ai), 2p, 8p, A$, B1, Ğe taşkil qiladi.

Q. juda köp miqdorda q. akkumulya-torlari uçun sarflanadi. Q. u-va b. radioaktiv nurlarni yutişi sababli Q.dan radioaktiv moddalar saqlanadigan idişlar, rentgen xonalari uçun qurilmalar tayyorlanadi. Elektr kabellarni korroziyadan va mexanik ta'sirdan himoya qiliş uçun Q. bilan qoplanadi. Q. asosida juda köp qotişmalar hosil qilinadi. Q. oksid RO billur va optik şişalar tayyorlaşda işlatiladi. Uning azidi va stifiati (tri-nitrorezorsinati) portlovçi moddalar uçun tutantiriq sifatida işlatiladi. Q.ning tetraetili esa antide-tanatordir. N 8 ning

2 bor-yöqligini aniqlaş uçun q. atsetatdan foydala-niladi. Q.ning barqaror izotopi 204R va radiaktiv izotopi 2|2R nişonli atomlar sifatida qöllanadi. Q.li dorilardan teri kasalliklarini davolaşda foydalaniladi.

Ösimliklar özi uçun kerakli Q.ni tuproqdan, suvdan va atmosfera yoğinlaridan oladi. Odam organizmiga 1 sutkada ovqat orqali 0,22 mg ça, suv orqali 0,1 mg ça, çang orqali 0,08 mg Q. kiradi. Q. miqdori sutkasiga 0,2—2 mg dan oşmasligi kerak. Ortiqça Q. organizmni zaharlaydi. Natijada jigar, yurak-tomir sistemasi, öpka va b. organlar kasallanadi. Bunday bemorlarni davolaşda maxsus (komplekson hosil qiluvçi) va umuman soğayti-ruvçi dorilar (glyukoza, turli vita-minlar) hamda fizioterapiya usullari qöllanadi. Q.dan xastalanişni bar-taraf qilişda profilaktika katta ahamiyatga ega. Bu maqsadda Q. örniga boşqa metall (mas, rux) işlatiş, Q. li oq böyoq örniga titanli oq böyoqdan foydalaniş, Q. işlab çiqarişni avtomatlaştiriş va mexanizatsiyalaş, iş joylarini şamollatiş, işçilarni şaxsiy himoya qiliş, parhez saqlaş, vaqt-vaqti bilan tibbiyot körigidan ötkazib turiş katta ahamiyatga ega.

Ad.: Rahimov X. R., Anorganikximiya, T., 1984; Kasmmova S.S., Biogennne elementm, T., 1990.

Stalina Qosimova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚЎРҒОШИН, РЬ -Менделеев даврий системасининг IV гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 82, ат. м. 207,2. Табиий Қ. 5 та барқарор изотоп: 2(,2РЬ (жуда оз миқдорда), 2МРЬ (1,5%). 206РЬ (23,6%), 2(|7РЬ (22,6%) ва 208РЬ(52,3%) лардан иборат.

Қ. милоддан 6—7 минг йил аввал Миср, Месопотамия ва қад. дунёнинг бошқа мамлакатлари халқларига маълум бўлган. Улар Қ.дан ҳайкал, уй анжомлари ва б. буюмлар ясашган. Римликлар Қ.дан сув қувурлари сифатида фойдаланишган. Юнонистон ва Қад. Римда Қ. бирикмалари — Қ. кули РЬО ва Қ. ли оқ бўёқ 2РЬСО,РЬ(ОН), турли дори ва бўёқлар тайёрлаш учун ишлатилган.

Қ. Ер пўстининг масса жиҳатидан 1,6Т0~3%ини ташкил этади. Унинг 80 га яқин минерали маълум (булардан энг муҳими галенит РЬ5). Полиметалл рудаларнинг оксидланиш зоналарида Қ.нинг (90 га яқин) иккиламчи рудалари ҳосил бўлади, улар жумласига англезит РЬ80 ,

4 церуссит РЬСО,, крокоит РЬСг0 , пиро-

4 морфит РЬ,(РО,),С1 киради. қ. радиоактив элементларнинг емирилишидан ҳосил бўлган охирги маҳсулот сифатида уран, торий ва актиний рудаларида учрайди. Биосферада Қ. оз миқ-дорда ва тарқоқ ҳолда бўлади (тирик организмда 5-10 3%, денгиз сувида ЗТ0_9%). Табиий сувлардаги Қ. ионлари лойга ютилиб, водород сульфид таъсирида РЬ8 ҳолида сув тубига чўкади, натижада денгиз балчиғида Қ. тўплана боради.

Қ. ёқлари марказлашган куб шаклида кристалланади. Қ.нинг аллотропик шакл ўзгариши йўқ; суюқланиш т-раси 327,4°, қайнаш т-раси 1725°, зичлиги 11,34 г/см3. Қ.нинг ўз бирикмаларидаги оксидланиш даражалари +2 ва +4; кимёвий фаол элемент эмас. Қ.нинг РЬ 0, РЬО, РЬ0 , РЬ 0

2 2 3 4 ва РЬ 0 таркибли оксидларғгмаълум.

2 3 Кис-лородсиз шароитда сув Қ.га таъсир этмайди. Қнинг РЬ (ОН), ва РЬ(ОН) тар-

4 кибли гидроксидлари амфотер. водородли бирикмаси РЬН рангсиз газ, беқарор

4 модда, у РЬ ва Н га парчаланади. Қ. га-

2 логенлар билан бирга қизди-рилса, РЬХ

2 таркибли, сувда оз эрувчан галогенидлар ҳосил қилади (бу ерда X—галоген).

Саноатда Қ. РЬ8 ва қисман Қ.нинг кислородли бирикмаларидан олинади. Металл ҳолдаги қ. олиш учун РЬ8 ни ҳаво иштирокида куйдириб, ҳосил бўлган РЬО ни кўмир таъсирида хомаки Қ.га қадар қайтарилади. Куйдириш жараёнида пайдо бўладиган РЬ8Ю ни

3 қайтариш учун оҳак қўшилади. Хомаки Қда 92—98% РЬ бўлиб, қолган қисмини Си, А§ (баъзан Аи), 2п, 8п, А$, В1, Ғе ташкил қилади.

Қ. жуда кўп миқдорда қ. аккумуля-торлари учун сарфланади. Қ. у-ва б. радиоактив нурларни ютиши сабабли Қ.дан радиоактив моддалар сақланадиган идишлар, рентген хоналари учун қурилмалар тайёрланади. Электр кабелларни коррозиядан ва механик таъсирдан ҳимоя қилиш учун Қ. билан қопланади. Қ. асосида жуда кўп қотишмалар ҳосил қилинади. Қ. оксид РЬО биллур ва оптик шишалар тайёрлашда ишлатилади. Унинг азиди ва стифиати (три-нитрорезорцинати) портловчи моддалар учун тутантириқ сифатида ишлатилади. Қ.нинг тетраэтили эса антиде-танатордир. Н 8 нинг

2 бор-йўқлигини аниқлаш учун қ. ацетатдан фойдала-нилади. Қ.нинг барқарор изотопи 204РЬ ва радиактив изотопи 2|2РЬ нишонли атомлар сифатида қўлланади. Қ.ли дорилардан тери касалликларини даволашда фойдаланилади.

Ўсимликлар ўзи учун керакли Қ.ни тупроқдан, сувдан ва атмосфера ёғинларидан олади. Одам организмига 1 суткада овқат орқали 0,22 мг ча, сув орқали 0,1 мг ча, чанг орқали 0,08 мг Қ. киради. Қ. миқдори суткасига 0,2—2 мг дан ошмаслиги керак. Ортиқча Қ. организмни заҳарлайди. Натижада жигар, юрак-томир системаси, ўпка ва б. органлар касалланади. Бундай беморларни даволашда махсус (комплексон ҳосил қилувчи) ва умуман соғайти-рувчи дорилар (глюкоза, турли вита-минлар) ҳамда физиотерапия усуллари қўлланади. Қ.дан хасталанишни бар-тараф қилишда профилактика катта аҳамиятга эга. Бу мақсадда Қ. ўрнига бошқа металл (мас, рух) ишлатиш, Қ. ли оқ бўёқ ўрнига титанли оқ бўёқдан фойдаланиш, Қ. ишлаб чиқаришни автоматлаштириш ва механизациялаш, иш жойларини шамоллатиш, ишчиларни шахсий ҳимоя қилиш, парҳез сақлаш, вақт-вақти билан тиббиёт кўригидан ўтказиб туриш катта аҳамиятга эга.

Ад.: Раҳимов X. Р., Анорганикхимия, Т., 1984; Касммова С.С., Биогеннне элементм, Т., 1990.

Сталина Қосимова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.