Qori Qunduziy

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 306–307-b. — ziyouz.com

Qori Qunduziy (taxallusi; asl ismi Imomali Sulton Muhammad) (1786, Qunduz ş., Afğoniston — 1857, Qöqon) — şoir va tarixçi. Tuğma kör bölgan. Buxoroda tahsil olib, u yerda «Hofizi Qur'on» bölib tanilgan. Arab tilining sarf va nahvi, fiqh, hadis va adabiyot ilmini çuqur bilgan. Amir Umarxon (1787—1822) Qöqon taxtiga ötirgaç, Q.Q. ham Qöqon ş.ga butunlay köçib kelgan. Özbek va fors tillarida ijod qilgan. Qöqon şoirlari va olimlari orasida ham yuksak e'tiborga ega bölgap. Abdulkarim Fazliy ham özining «Majmuai şoiron» tajirasida uni «fiqhu tafsirdan xabardor», «ahodis mazmuni va şe'r qonunidan boxabar». «kalomi majid zamirini ravşan qiluvçi sirlar qulfiga tili kalit» ekanligini alohida ta'kidlagan.

Q.Q. «Mahfiy» vl «Komiy» taxalluslari bilan ijod qilgan. Ğazal, tz'rix va muammolar szgan. Asosan, şe'rin ta'rixlarpi özida jamlagan «Tavori.xn manzuma» («Nazmiy ta'rixlar») asarp bizgaça töla yetib kelgan. Asar 19-a. özbek mumtoz adabiyotining nodir namunalaridan bö.tiş bilan birga, Quqon xonlign tarixnni yorituvçi muhim tarixiy asar. tardan biri hisoblanadi. Bu asarda asosan, 1822—48 y.larda xonlik tarixida muhim örip tutgan taniqln siymolar: xonlar. vazirlar. qozilar, mingboşilar. şoirlar. olimlarning vafot sapalari. ba'zp binolarning qurilşii yillari va b. ayrim muhim sanalar şe'rii yösinla gözal ifoda etilgan. Mas, Zahprnddnn Muhammad Bobur, Amir Umarxon kabi podşohlar, Ado, Ma.xmur. Nola, Vazir kabi şoirlarning vafot sanalari, Nodirabegim va Muhammad Alixonning Amir Nasrullo tomonilap razilona va vahşiyona öldirilişi, Olloqulixon vafoti, Şeralixon, Xudoyorxonlarning taxtga ötirişlari kabi voqeatar şe'riy ta'rix qilingan. Q.Q.ning muammo janriga bagişlangan «Hall ul-faroid» (Muammolarni yeçiş yöllari), şariat qoidalariga doir «Viqoya» asari asosila «Şarhi Viqoya» nomli kpgob.tar yaratgaii x.aqida ham ma'lumotddr bor.

Ad.: Qayyumov P, Tarixi Qayyumiy |1-kitob], T., 1998.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚОРИ ҚУНДУЗИЙ (тахаллуси; асл исми Имомали Султон Муҳаммад) (1786, Қундуз ш., Афғонистон — 1857, Қўқон) — шоир ва тарихчи. Туғма кўр бўлган. Бухорода таҳсил олиб, у ерда «Ҳофизи Қуръон» бўлиб танилган. Араб тилининг сарф ва наҳви, фиқҳ, ҳадис ва адабиёт илмини чуқур билган. Амир Умархон (1787—1822) Қўқон тахтига ўтиргач, Қ.Қ. ҳам Қўқон ш.га бутунлай кўчиб келган. Ўзбек ва форс тилларида ижод қилган. Қўқон шоирлари ва олимлари орасида ҳам юксак эътиборга эга бўлгап. Абдулкарим Фазлий ҳам ўзининг «Мажмуаи шоирон» тажирасида уни «фиқҳу тафсирдан хабардор», «аҳодис мазмуни ва шеър қонунидан бохабар». «каломи мажид замирини равшан қилувчи сирлар қулфига тили калит» эканлигини алоҳида таъкидлаган.

Қ.Қ. «Маҳфий» вл «Комий» тахаллуслари билан ижод қилган. Ғазал, тзърих ва муаммолар сзган. Асосан, шеърин таърихларпи ўзида жамлаган «Тавори.хн манзума» («Назмий таърихлар») асарп бизгача тўла етиб келган. Асар 19-а. ўзбек мумтоз адабиётининг нодир намуналаридан бў.тиш билан бирга, Қуқон хонлигн тарихнни ёритувчи муҳим тарихий асар. тардан бири ҳисобланади. Бу асарда асосан, 1822—48 й.ларда хонлик тарихида муҳим ўрип тутган таниқлн сиймолар: хонлар. вазирлар. қозилар, мингбошилар. шоирлар. олимларнинг вафот сапалари. баъзп биноларнинг қурилшии йиллари ва б. айрим муҳим саналар шеърии йўсинла гўзал ифода этилган. Мас, Заҳпрндднн Муҳаммад Бобур, Амир Умархон каби подшоҳлар, Адо, Ма.хмур. Нола, Вазир каби шоирларнинг вафот саналари, Нодирабегим ва Муҳаммад Алихоннинг Амир Насрулло томонилап разилона ва ваҳшиёна ўлдирилиши, Оллоқулихон вафоти, Шералихон, Худоёрхонларнинг тахтга ўтиришлари каби воқеатар шеърий таърих қилинган. Қ.Қ.нинг муаммо жанрига багишланган «Ҳалл ул-фароид» (Муаммоларни ечиш йўллари), шариат қоидаларига доир «Виқоя» асари асосила «Шарҳи Виқоя» номли кпгоб.тар яратгаии х.ақида ҳам маълумотддр бор.

Ад.: Қайюмов П, Тарихи Қайюмий |1-китоб], Т., 1998.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.