Qöriq va böz yerlarni özlaştiriş
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 438–439-b. — ziyouz.com
Qöriq va böz yerlarni özlaştiriş — qöriq va böz yerlarni q.x. işlab çiqarişiga kiritiş jarayoni. Yerlarni özlaştirişda ötkaziladigan tadbirlar va ularning kölami tabiiy va iqtisodiy şaroitlarga, yer hola-ti, undan foydalanişdagi yönalişlar va ixtisoslaşuvga boğliq. Bunga meliorativ işlar (suğoriş tarmoqlari quriş, suv beriş texnikasi, drenaj, şör yuviş va b.); agrotexnik işlar (öğit va kimyoviy meliorantlar sepiş, krotlaş, kovaklaş yöli bilan tuproq aeratsiyasini yaxşilaş, yerni daraxt va buta ösimliklaridan tozalaş va b.); quriliş işlari (q.x. va unga yaqin tarmoqlarning normal işlaşi uçun zarur i.ç. obyektlari barpo etiş, turar joy posyolkalari, madaniy-maişiy va kommunal obyektlar quriş va h.k.); taşkiliy işlar (xöjaliklar taşkil etiş, ularning moliyaviy va xöjalik ta'minoti, aholini köçirib keltiriş işlari va h.k.) kiradi. Agar yerlarni özlaştiriş böyiça işlar yagona reja asosida yalpi amalga oşirilsa — kompleks özlaştiriş usuli, boşqa hollarda esa — bosqiçli usul deyiladi. Sobiq Ittifoqda 1954—60 y.larda foydalanmay yotgan yerlarni ekin maydonlariga aylantiriş maqsadida Q. va b.ye.ö. juda katta miqyosda amalga oşi-rilgan. Qozoğiston, Volgaböyi, Şarqiy va Ğarbiy Sibir, Uzoq Şarq r-nlarida şu yillarda 41,8 mln.ga qöriq va böz yerlar haydalib (şu jumladan, Qozoğistonda 25,5 mln.ga) don (buğdoy) yetiştiradigan xöjaliklar barpo etildi va 1960 y.da şu yerlarning özidan 58,7 mln. t buğdoy hosili olindi. Özbekistonda suğoriladigan yerlarni kompleks özlaştirişning birinçi obyekti Mirzaçöl böldi. Özlaştiriş işlarini maxsus tuzilgan boşqarma olib bordi. Bu yerda 400 ming ga ga yaqin yer özlaştirildi. Özlaştirişning kompleks usuli Qarşi, Jizzax, Surxon-Şe-robod çöllarida, Quyi Amudaryoda, Qoraqum kanali zonalarida (Turk-maniston) va b. massivlarda muvaffaqiyatli qöllanmoqda. Yerlarni özlaştiriş jarayonida inson hududlarning tabiiy şaroitlariga faol ta'sir körsatadi, şu sababli bu ta'sirning ekologik oqibatlarini örganiş zarur.
Ad.: Pokoreniye Golodnoy stepi, T., 1960; Duxovnmy V.A., Irrigaiionnne kompleksn na novmx zemlyax Serdney Azii, T., 1983; Toirov X., Mirzaçölni özlaştiriş, T, 1984.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎРИҚ ВА БЎЗ ЕРЛАРНИ ЎЗЛАШТИРИШ — қўриқ ва бўз ерларни қ.х. ишлаб чиқаришига киритиш жараёни. Ерларни ўзлаштиришда ўтказиладиган тадбирлар ва уларнинг кўлами табиий ва иқтисодий шароитларга, ер ҳола-ти, ундан фойдаланишдаги йўналишлар ва ихтисослашувга боғлиқ. Бунга мелиоратив ишлар (суғориш тармоқлари қуриш, сув бериш техникаси, дренаж, шўр ювиш ва б.); агротехник ишлар (ўғит ва кимёвий мелиорантлар сепиш, кротлаш, коваклаш йўли билан тупроқ аэрациясини яхшилаш, ерни дарахт ва бута ўсимликларидан тозалаш ва б.); қурилиш ишлари (қ.х. ва унга яқин тармоқларнинг нормал ишлаши учун зарур и.ч. объектлари барпо этиш, турар жой посёлкалари, маданий-маиший ва коммунал объектлар қуриш ва ҳ.к.); ташкилий ишлар (хўжаликлар ташкил этиш, уларнинг молиявий ва хўжалик таъминоти, аҳолини кўчириб келтириш ишлари ва ҳ.к.) киради. Агар ерларни ўзлаштириш бўйича ишлар ягона режа асосида ялпи амалга оширилса — комплекс ўзлаштириш усули, бошқа ҳолларда эса — босқичли усул дейилади. Собиқ Иттифоқда 1954—60 й.ларда фойдаланмай ётган ерларни экин майдонларига айлантириш мақсадида Қ. ва б.е.ў. жуда катта миқёсда амалга оши-рилган. Қозоғистон, Волгабўйи, Шарқий ва Ғарбий Сибирь, Узоқ Шарқ р-нларида шу йилларда 41,8 млн.га қўриқ ва бўз ерлар ҳайдалиб (шу жумладан, Қозоғистонда 25,5 млн.га) дон (буғдой) етиштирадиган хўжаликлар барпо этилди ва 1960 й.да шу ерларнинг ўзидан 58,7 млн. т буғдой ҳосили олинди. Ўзбекистонда суғориладиган ерларни комплекс ўзлаштиришнинг биринчи объекти Мирзачўл бўлди. Ўзлаштириш ишларини махсус тузилган бошқарма олиб борди. Бу ерда 400 минг га га яқин ер ўзлаштирилди. Ўзлаштиришнинг комплекс усули Қарши, Жиззах, Сурхон-Ше-робод чўлларида, Қуйи Амударёда, Қорақум канали зоналарида (Турк-манистон) ва б. массивларда муваффақиятли қўлланмоқда. Ерларни ўзлаштириш жараёнида инсон ҳудудларнинг табиий шароитларига фаол таъсир кўрсатади, шу сабабли бу таъсирнинг экологик оқибатларини ўрганиш зарур.
Ад.: Покорение Голодной степи, Т., 1960; Духовнмй В.А., Ирригаиионнне комплексн на новмх землях Сердней Азии, Т., 1983; Тоиров X., Мирзачўлни ўзлаштириш, Т, 1984.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.