Qöriqxona
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 439–440-b. — ziyouz.com
Qöriqxona — belgilangan qonunlarga muvofiq, davlat tomonidan ajratnlgan, alohida ilmiy yoki malaniy ahamiyatga ega bölgan (tipik yoki noyob landşaft, ösimliklar va hayvonot dunyosi, foydali qazilmalar va b.), tabiiy obyekt joylaşgan yer (hudud) yoki suv kengliklari; i. t. va madaniy-ma'rifiy maqsadlar uçun uzoq mud-datga ajratilgan va tölaligiça xöjalik işlaridan xoli tabiiy majmua.
20-a.ning 90-y.larida BMTning «Milliy boğlar va ular maqomidagi qöriqxonalar röyxati»ga 2618 alohida qöriqlanadigan hududlar (yer may-doni 4 mln. km2 dan ortiq va Yer yuzidagi quriqlikning 3% ini taşkil qiladi) kiritilgan.
Q. hududi va uning atrofidagi bel-gilangan çegaradagi muhofaza qilinadigan zonalarda Q. tabiiy majmuasiga zarar yetkazadigan yoki tabiiy obyektlarga xavf tugdiradigan har qanday faoliyat (ov qiliş, balşq tutiş, daraxt kesiş, foydali qazil-malarni kavlaş, öt öriş, mol boqiş va b.), şuningdek, Q. faoliyati bilan boğliq bölgan sanoat va q.x. obyektlari qurilişi ham taqiqlanadi. Q. hududiga ma'muriyatning ruxsatisiz begona odamlar kiritilmaydi.
Özbekistonda Q.larning taşkil qilinişi, faoliyati, ta'minoti va muhofazasi Özbekiston Respublikasining 2004 y. 3 dekabrdagi «Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar töğrisida»gi qonuni bilan tartibga solinadi. Q.larda reja asosida i.-t. işlari olib boriladi, tabiat yilnomalari, ilmiy hisobotlar (yillik, beş yillik) tuziladi, tavsiyanomalar, Q. hududi va milliy boğlarda qöriqxona tartibiga rioya qiliş talab va qoidalari işlab çiqiladi.
Özbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qiliş davlat qömitasi, Qişloq va suv xöjaligi vazirligining Ovçilik xöjaliklari, qöriqxonalar va milliy boğlar boşqarmasi, Geologiya va mineral resurslar davlat qömitasi tasarrufida 8 ta davlat qöriqxonasi bor: Zomin toğ-örmon davlat qöriqxonasi, Badaytöqay davlat qöriqxonasi, Qizilqum davlat qöriqxonasi, Zarafşon davlat qöriqxonasi, Surxon davlat qöriqxonasi, Hisor davlat qöriqxonasi, Çatqol bio-sfera qöriqxonasi, Kitob davlat geologiya qöriqxonasi. Özbekistonda, şuningdek, milliy boğ va buyurtma qöriqxonalar faoliyat olib boradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎРИҚХОНА — белгиланган қонунларга мувофиқ, давлат томонидан ажратнлган, алоҳида илмий ёки маланий аҳамиятга эга бўлган (типик ёки ноёб ландшафт, ўсимликлар ва ҳайвонот дунёси, фойдали қазилмалар ва б.), табиий объект жойлашган ер (ҳудуд) ёки сув кенгликлари; и. т. ва маданий-маърифий мақсадлар учун узоқ муд-датга ажратилган ва тўлалигича хўжалик ишларидан холи табиий мажмуа.
20-а.нинг 90-й.ларида БМТнинг «Миллий боғлар ва улар мақомидаги қўриқхоналар рўйхати»га 2618 алоҳида қўриқланадиган ҳудудлар (ер май-дони 4 млн. км2 дан ортиқ ва Ер юзидаги қуриқликнинг 3% ини ташкил қилади) киритилган.
Қ. ҳудуди ва унинг атрофидаги бел-гиланган чегарадаги муҳофаза қилинадиган зоналарда Қ. табиий мажмуасига зарар етказадиган ёки табиий объектларга хавф тугдирадиган ҳар қандай фаолият (ов қилиш, балшқ тутиш, дарахт кесиш, фойдали қазил-маларни кавлаш, ўт ўриш, мол боқиш ва б.), шунингдек, Қ. фаолияти билан боғлиқ бўлган саноат ва қ.х. объектлари қурилиши ҳам тақиқланади. Қ. ҳудудига маъмуриятнинг рухсатисиз бегона одамлар киритилмайди.
Ўзбекистонда Қ.ларнинг ташкил қилиниши, фаолияти, таъминоти ва муҳофазаси Ўзбекистон Республикасининг 2004 й. 3 декабрдаги «Муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар тўғрисида»ги қонуни билан тартибга солинади. Қ.ларда режа асосида и.-т. ишлари олиб борилади, табиат йилномалари, илмий ҳисоботлар (йиллик, беш йиллик) тузилади, тавсияномалар, Қ. ҳудуди ва миллий боғларда қўриқхона тартибига риоя қилиш талаб ва қоидалари ишлаб чиқилади.
Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси, Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлигининг Овчилик хўжаликлари, қўриқхоналар ва миллий боғлар бошқармаси, Геология ва минерал ресурслар давлат қўмитаси тасарруфида 8 та давлат қўриқхонаси бор: Зомин тоғ-ўрмон давлат қўриқхонаси, Бадайтўқай давлат қўриқхонаси, Қизилқум давлат қўриқхонаси, Зарафшон давлат қўриқхонаси, Сурхон давлат қўриқхонаси, Ҳисор давлат қўриқхонаси, Чатқол био-сфера қўриқхонаси, Китоб давлат геология қўриқхонаси. Ўзбекистонда, шунингдек, миллий боғ ва буюртма қўриқхоналар фаолият олиб боради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.