Qoriy Xöqandiy

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 310-b. — ziyouz.com

Qoriy Xöqandiy (taxallusi; asl ismi Mulla Mirmahmud Mirşamsiddin öğli) (1828 — Qöqon ş. Sarmozor dahasi — 1906) — şoir va xattot. 19-a. özbek adabiyotining iste'dodli namoyandalaridan. Qöqondagi Norbötabiy madrasasida ta'lim olgan. Arab va fors tillarini, sarf, nahv va luğat ilmini çuqur özlaştirgan. Hasanqori domladan qiroat ilmini örganib, Qur'on hofizi — qorilik unvoniga erişgan. Şe'rlarida ham «Qoriy» taxallusini qöllagan. Qöqonning Xöjand dahasi Ğoziyoğliq mahallasidagi katta masjidda uzoq yillar imomlik qilgan. Q.X. mukammal husnixat egasi — xattot ham bölgan. Q.X.ning özi köçirgan (2 dastxat) «Devon»i, Majzub Namangoniyning «Devon»i, Bahouddin Naqşbandning risolasi, Muqimiy bilan hamkorlikda köçirgan katta bayozi va yana bir neça asarlar bizgaça yetib kelgan.

«Devon»idan ğazal, muxammas, muvaşşah va ta'rix janridagi şe'rlar örin olgan. Ğazallari oşiqona va orifona mazmunda bölib, sof lirik xarakterga ega. Muxammaslari (65 ta) özbek va fors tillarida yaratilgan, ularning aksariyati fors adabiyoti klassiklari Hofiz Şeroziy, Abdurahmon Jomiy, Bedil, Ahmad Jomiy, Osafiy, Soib kabilarning, turkiy adabiyot klassiklaridan esa Alişer Navoiy, Fuzuliy, Amiriy, Maşrab, Zaliliy, Ğoziy, Uvaysiy, Azimiy kabi ijodkorlarning ğazallariga boğlangan taxmislardir. Q.X. şe'rlari Allohga hamdlar, ayniqsa, payğambarimiz muhammad (sav) ga bağişlangan na'tlarning köpligi bilan ham ajralib turadi. Şuningdek, uning ijodida gözal mahbubaning yorqin tasviri va unga bölgan muhabbat sitamlari aks etgan misralardan taşkil topgan şe'rlar ham salmoqli örinni egallaydi. Devoni Özbekiston FA Şarqşunoslik in-ti qölyozmalar fondida (inv. №2310) saqlanadi.

Ls.Devoni Qoriy, T., 1912; Özbekadabiyoti tarixi xrestomatiyasi. 2-j.. T., 1945; Özbek adabiyoti, 1-kitob, T., 1960.

Ad.: Qayyumov P.. Tazkirai Qayyumiy. 2-kitob, T., 1998.

Otabek Jöraboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚОРИЙ ХЎҚАНДИЙ (тахаллуси; асл исми Мулла Мирмаҳмуд Миршамсиддин ўғли) (1828 — Қўқон ш. Сармозор даҳаси — 1906) — шоир ва хаттот. 19-а. ўзбек адабиётининг истеъдодли намояндаларидан. Қўқондаги Норбўтабий мадрасасида таълим олган. Араб ва форс тилларини, сарф, наҳв ва луғат илмини чуқур ўзлаштирган. Ҳасанқори домладан қироат илмини ўрганиб, Қуръон ҳофизи — қорилик унвонига эришган. Шеърларида ҳам «Қорий» тахаллусини қўллаган. Қўқоннинг Хўжанд даҳаси Ғозиёғлиқ маҳалласидаги катта масжидда узоқ йиллар имомлик қилган. Қ.Х. мукаммал ҳуснихат эгаси — хаттот ҳам бўлган. Қ.Х.нинг ўзи кўчирган (2 дастхат) «Девон»и, Мажзуб Намангонийнинг «Девон»и, Баҳоуддин Нақшбанднинг рисоласи, Муқимий билан ҳамкорликда кўчирган катта баёзи ва яна бир неча асарлар бизгача етиб келган.

«Девон»идан ғазал, мухаммас, мувашшаҳ ва таърих жанридаги шеърлар ўрин олган. Ғазаллари ошиқона ва орифона мазмунда бўлиб, соф лирик характерга эга. Мухаммаслари (65 та) ўзбек ва форс тилларида яратилган, уларнинг аксарияти форс адабиёти классиклари Ҳофиз Шерозий, Абдураҳмон Жомий, Бедил, Аҳмад Жомий, Осафий, Соиб кабиларнинг, туркий адабиёт классикларидан эса Алишер Навоий, Фузулий, Амирий, Машраб, Залилий, Ғозий, Увайсий, Азимий каби ижодкорларнинг ғазалларига боғланган тахмислардир. Қ.Х. шеърлари Аллоҳга ҳамдлар, айниқса, пайғамбаримиз муҳаммад (сав) га бағишланган наътларнинг кўплиги билан ҳам ажралиб туради. Шунингдек, унинг ижодида гўзал маҳбубанинг ёрқин тасвири ва унга бўлган муҳаббат ситамлари акс этган мисралардан ташкил топган шеърлар ҳам салмоқли ўринни эгаллайди. Девони Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-ти қўлёзмалар фондида (инв. №2310) сақланади.

Лс.Девони Қорий, Т., 1912; Ўзбекадабиёти тарихи хрестоматияси. 2-ж.. Т., 1945; Ўзбек адабиёти, 1-китоб, Т., 1960.

Ад.: Қайюмов П.. Тазкираи Қайюмий. 2-китоб, Т., 1998.

Отабек Жўрабоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.