Qöşaloq yulduzlar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 451–452-b. — ziyouz.com
Qöşaloq yulduzlar - tortişiş kuçlari ta'sirida komponentlari massalarining umumiy markazi atrofida elliptik orbita böylab harakatlanuvçi, bir-biriga yaqin joylaşgan 2 ta yulduz; komponentlari dinamik boğliq bölgan fizik siste-mani taşkil etadi. Q.yu.ning vizu-al, spektral, tösiluvçan va b. turlari mavjud. Vizu-al Q.yu. teleskop orqali kuzatilganda komponentlarini bir-biridan ajratiş mumkin va ularning yorqinliklarida unçalik katta farq sezilmaydi.
Spektral Q.yu.ning komponentlari yaqin bölgani uçun teleskoplar orqali bir-biridan ajratib bölmaydi. Ularning qöşaloqligini spekt-ridagi davriy özgarişlaridan (davriy siljişlari yoki spektr çiziqlarining davriy ikkiga ajrali-şidan) biliş mumkin. Agar ikkala komponent bir xil yorqinlikka ega va, ayniqsa, ikkalasi bir spektral sinfga mansub bölsa, unda çiziqlarning davriy ajralişi va qöşilişi aniq bilinadi. Agar faqat bitta komponentning çiziqlari körinsa, unda ular davriy ravişda qandaydir bir örtaça vaziyat atrofida tebranib turadi. Dop-ler qonuni çiziqlarning siljişi va ikkiga ajralişi komponentlari massalarining umumiy markazi atrofida orbital harakatidan kelib çiqadi deb tuşuntiradi. Spektrdagi çiziqlarning siljişini ölçaşdan komponentlarning nur tezliklari özgarişini aniqlaş mumkin.
Tösiluvçan Q.yu.da uning orbita tekisligi kuzatuvçiga qulay bölgan yon tomondan köringanda yulduzlardan biri ikkinçisini ma'lum vaqtga tösib qöyadi. Ularning davrlari bir neça soatdan bir neça yilgaça boradi. Yorqinliklarining kamayiş darajasi va nisbiyligi yulduzlarning ölçamlariga, ularning orasidagi masofaga, yorqinliklarining farqiga va orbitalarining qiyali-giga boğliq.
Ayrim holda fizik qöşaloqlarning komponentlari bir-biridan ança olisda joylaşgan, lekin ularning xususiy harakatlari, parallakslari va nur tezliklari yaqin böladi. Bunday yulduzlar keng juftlarni taşkil etadi. Fazoda ularning kompo-nentlarini minglab, hatto ön ming-lab astronomik birliklar ajratib turadi. Agar ularning komponentlari bir-birining atrofida harakatlanayotgan bölsa, aylaniş davrlari millionlab yillarga teng böladi. Şuningdek, komponentlari bir-bi-riga juda yaqin joylaşgan ziç qöşaloq sistemalar mavjud. Ularning ajralgan, yarim ajralgan va kontaktli turlari kuzatiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎШАЛОҚ ЮЛДУЗЛАР - тортишиш кучлари таъсирида компонентлари массаларининг умумий маркази атрофида эллиптик орбита бўйлаб ҳаракатланувчи, бир-бирига яқин жойлашган 2 та юлдуз; компонентлари динамик боғлиқ бўлган физик систе-мани ташкил этади. Қ.ю.нинг визу-ал, спектрал, тўсилувчан ва б. турлари мавжуд. Визу-ал Қ.ю. телескоп орқали кузатилганда компонентларини бир-биридан ажратиш мумкин ва уларнинг ёрқинликларида унчалик катта фарқ сезилмайди.
Спектрал Қ.ю.нинг компонентлари яқин бўлгани учун телескоплар орқали бир-биридан ажратиб бўлмайди. Уларнинг қўшалоқлигини спект-ридаги даврий ўзгаришларидан (даврий силжишлари ёки спектр чизиқларининг даврий иккига ажрали-шидан) билиш мумкин. Агар иккала компонент бир хил ёрқинликка эга ва, айниқса, иккаласи бир спектрал синфга мансуб бўлса, унда чизиқларнинг даврий ажралиши ва қўшилиши аниқ билинади. Агар фақат битта компонентнинг чизиқлари кўринса, унда улар даврий равишда қандайдир бир ўртача вазият атрофида тебраниб туради. Доп-лер қонуни чизиқларнинг силжиши ва иккига ажралиши компонентлари массаларининг умумий маркази атрофида орбитал ҳаракатидан келиб чиқади деб тушунтиради. Спектрдаги чизиқларнинг силжишини ўлчашдан компонентларнинг нур тезликлари ўзгаришини аниқлаш мумкин.
Тўсилувчан Қ.ю.да унинг орбита текислиги кузатувчига қулай бўлган ён томондан кўринганда юлдузлардан бири иккинчисини маълум вақтга тўсиб қўяди. Уларнинг даврлари бир неча соатдан бир неча йилгача боради. Ёрқинликларининг камайиш даражаси ва нисбийлиги юлдузларнинг ўлчамларига, уларнинг орасидаги масофага, ёрқинликларининг фарқига ва орбиталарининг қияли-гига боғлиқ.
Айрим ҳолда физик қўшалоқларнинг компонентлари бир-биридан анча олисда жойлашган, лекин уларнинг хусусий ҳаракатлари, параллакслари ва нур тезликлари яқин бўлади. Бундай юлдузлар кенг жуфтларни ташкил этади. Фазода уларнинг компо-нентларини минглаб, ҳатто ўн минг-лаб астрономик бирликлар ажратиб туради. Агар уларнинг компонентлари бир-бирининг атрофида ҳаракатланаётган бўлса, айланиш даврлари миллионлаб йилларга тенг бўлади. Шунингдек, компонентлари бир-би-рига жуда яқин жойлашган зич қўшалоқ системалар мавжуд. Уларнинг ажралган, ярим ажралган ва контактли турлари кузатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.