Qöşilgan qiymat
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 454-b. — ziyouz.com
Qöşilgan qiymat - i.ç. (xiz matlar körsatiş) jarayonida muayyan bir firma, korxonada yangidan yara-tilgan, bevosita östirilgan, mahsulotning oldingi qiymatiga qöşilgan qiymat. Firma tomonidan işlab çiqarilgan mahsulotlar, tovarlar, xizmatlarni sotişdan olgan tuşumlar bilan firmaning boşqa fir-malardan resurslar (materiallar, yarim fabrikatlar) sotib oliş uçun qilgan xarajatlari ayirmasi tarzida aniqlanadi. Q.q. — işlab çiqarişning pirovard natijasidir. Mazmunan Q.q. işlab çiqarilgan yoki yaratilgan tovar va xizmatlar narxining bir qismi sifatida gavdalanadi.
Hoz. davrda narxnm va uning bir qismi bölgan Q.q.ni aniqlaşda neoklassik sintez nuqtai nazari keng tarqalgan. Bunga köra Q.q.ni ifodalaşda faqat klassik qaraş, ya'ni tovarga sarflangan mehnat (obyektivlik) nuqtai nazaridan emas, balki tovarning nafliligi (subyektivlik) ham hisobga olinadi. Bosqiçli i.ç. jarayonida Q.q. har bir bosqiç böyiça alohida hisoblanadi. Mas, sotib olingan xom aşyo qiymati 60 pul birligi bölsa, u qayta işlangandan keyin qiymati 100 pul birligiga yetkazildi (Q.q.=40). Ulgurji va çakana savdo korxonalarida Q.q. 75 pul birligini taşkil etdi (100+25=125; 125+50=175). Şunday qilib, piro-vard natijada sotuvning umumiy qiymati 460 pul birligini, Q.q. 175 pul birligini taşkil etadi. Q.q. miqdori darajasini bozor hal qiladi. Nafliligi yuqori tovarni bozor ma'qullab, uning haqini tölaganda, xarajat özgarmagan taqdirda ham. Q.q. yuqori bölişi mumkin. Nafliligi past bölganda buning aksi yuz beradi. Qiymatga qöşimça qöşilişi i.ç.da, eng avval mikro, ya'ni firmalar darajasida yuz beradi, ammo uning naqadar maqbulligini bozor hal qiladi. Q.q. narx tarkibiga kiradi va buning uçun belgilangan soliq (qöşilgan qiymat soliği) ni iste'molçi tölaydi. Q.q.ning oz yoki köp bölişiga qarab i.ç. samaradorligini aniqlaş mumkin. Korxona va sektorlar doirasida Q.q. miqdori qançalik yuqori bölsa, pirovard natija ham şunçalik yuqori böladi. Özbekistonda Q.q. tuşunçasi va uni hisoblaş amaliyoti 20-a.ning 90-y.lari boşidan qöllanila boşladi.
Şuhrat Toşmatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎШИЛГАН ҚИЙМАТ - и.ч. (хиз матлар кўрсатиш) жараёнида муайян бир фирма, корхонада янгидан яра-тилган, бевосита ўстирилган, маҳсулотнинг олдинги қийматига қўшилган қиймат. Фирма томонидан ишлаб чиқарилган маҳсулотлар, товарлар, хизматларни сотишдан олган тушумлар билан фирманинг бошқа фир-малардан ресурслар (материаллар, ярим фабрикатлар) сотиб олиш учун қилган харажатлари айирмаси тарзида аниқланади. Қ.қ. — ишлаб чиқаришнинг пировард натижасидир. Мазмунан Қ.қ. ишлаб чиқарилган ёки яратилган товар ва хизматлар нархининг бир қисми сифатида гавдаланади.
Ҳоз. даврда нархнм ва унинг бир қисми бўлган Қ.қ.ни аниқлашда неоклассик синтез нуқтаи назари кенг тарқалган. Бунга кўра Қ.қ.ни ифодалашда фақат классик қараш, яъни товарга сарфланган меҳнат (объективлик) нуқтаи назаридан эмас, балки товарнинг нафлилиги (субъективлик) ҳам ҳисобга олинади. Босқичли и.ч. жараёнида Қ.қ. ҳар бир босқич бўйича алоҳида ҳисобланади. Мас, сотиб олинган хом ашё қиймати 60 пул бирлиги бўлса, у қайта ишлангандан кейин қиймати 100 пул бирлигига етказилди (Қ.қ.=40). Улгуржи ва чакана савдо корхоналарида Қ.қ. 75 пул бирлигини ташкил этди (100+25=125; 125+50=175). Шундай қилиб, пиро-вард натижада сотувнинг умумий қиймати 460 пул бирлигини, Қ.қ. 175 пул бирлигини ташкил этади. Қ.қ. миқдори даражасини бозор ҳал қилади. Нафлилиги юқори товарни бозор маъқуллаб, унинг ҳақини тўлаганда, харажат ўзгармаган тақдирда ҳам. Қ.қ. юқори бўлиши мумкин. Нафлилиги паст бўлганда бунинг акси юз беради. Қийматга қўшимча қўшилиши и.ч.да, энг аввал микро, яъни фирмалар даражасида юз беради, аммо унинг нақадар мақбуллигини бозор ҳал қилади. Қ.қ. нарх таркибига киради ва бунинг учун белгиланган солиқ (қўшилган қиймат солиғи) ни истеъмолчи тўлайди. Қ.қ.нинг оз ёки кўп бўлишига қараб и.ч. самарадорлигини аниқлаш мумкин. Корхона ва секторлар доирасида Қ.қ. миқдори қанчалик юқори бўлса, пировард натижа ҳам шунчалик юқори бўлади. Ўзбекистонда Қ.қ. тушунчаси ва уни ҳисоблаш амалиёти 20-а.нинг 90-й.лари бошидан қўлланила бошлади.
Шуҳрат Тошматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.