Qöşiq

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 456–458-b. — ziyouz.com

Qöşiq — keng ma'noda şe'riymusiqiy janr; vokal musiqannnt eng ommalaşgan, köproq band şakliga asoslangan turi, şuningdek, kuylaşga möljallab töqilgan şe'riy asarlarning umumiy ifodasi. Xalq ijodiga mansub, bastakor va kompo-zitorlar yaratgan, ommabop musiqa yönalişidagi Q.lar farqlanadi. kelib çiqişi, janri va mazmuniga qarab marosim qöşiqlari, ommaviy qöşiq, şahar, dehqon, bolalar, maişiy, harbiy, lirik, raqs va boşqa Q.lar ajratiladi. Q. kuyi dia-pazoni ixçamligi, musiqa rivoji band (yoki band-naqarot) şakliga asoslanganligi, ohanglar tizimida söz va kuy intonatsiyalari muştarakli-gi, şe'riy matndagi ğoyaviy-emotsional mazmun rivojining umumiy tarzda (badiiy yakuni sifatida) ifo-dalanişi bilan ajralib turadi. Q.ning yana öziga xos tomoni — şe'riy matn va kuy şakllarining özaro mutanosibligi, bir xil hajmdagi tuzil-malar (şe'rda — band, kuyda — davr)ga asoslanganligidan iborat. Q.ning şe'riy matnlari aniq kompozitsiyasi, har bir bandida muayyan tugal fikr ifodalanganligi bilan ajralib turadi. Şarqda xalq Q.lari öziga xos milliy xususiyatlarga ega bölib, Örta Osiyoda ir (jir), terma, ölan, lapar, yalla kabi nomlar bilan ataladi. Bular negizida bastakorlar ijodi, 20-a.da zamonaviy Q. şakllari rivoj topgan. Yevropa professional musiqa san'atida Örta asrdagi şoirxonan-dalar (Fransiyada truver va trubadurlar, Germaniyada minnezingerlar va b.)ning asarlari. meysterzingerlar san'ati namunalari, Uyğoniş davriş yaratilgan köp ovozli italyan sapgope-Pa, nemisça 1yes1, fransuzça spapzop, 17—18-a.lardan ommaviy tus olgan gomofoniya uslubidagi Q.lar, romantizm davridagi kompozitorlar ijodidagi Q., 20-a.da keng rivoj topgan ommaviy qöşiq, estrada Q.lari va b. professional Q.ning rivojlaniş bosqiçlaridir. Şoirlardan P.Beranje, R.Byorns, R.Hamzatov, V.Visotskiy va b., Özbekistonda — Hamza, Habibiy, Sobir Ab-dulla, Mirtemir, Çustiy, T.Töla, P.Mömin, N.Narzullayev, Muham-mad Yusuf, E.Vohidov, J.Jabborov va b.ning Q. şe'riyati rivojidagi xizmatlari katta.

Tor ma'noda Q. — özbek xalq ijodidagi janr; qöş qofiya bilan boşlanuvçi, asosan, 7—8 hijoli barmoq vaznidagi törtliklar bilan kuylanadigan, band şaklli aytim turi. birinçi şe'r törtligi qofiyalari aaaa, aava, aavv yoki aavs nis-batida bölişi mumkin. Özbek Q.larida birinçi bandi odatda 4 şe'riy misra va ularni kuylaşga asos bölgan nisbiy tugal ohang tuzilmalari uyğunligidan taşkil topadi. Kuy tuzilmalari soni 2—4 bölib, ularning özaro nisbatlari esa asosiy jumlani takrorlaş, özgartiriş yoki ma'lum darajada rivojlangan yangi jumla bilan yakunlaş kabi vositalardan iborat. Özbek Qlari, aşuladan farqli ölaroq, kiçik ovoz doirasida (asosan, kvinta — seksta diapazoni-da) bölib, ba'zan doira jörligida ijro etiladi. Kuyçan ohangli Q.lar, asosan, lirik mavzudagi namunalarda uçraydi. Boşqa Q.larda kuyçanlik xususiyatiga ega çözimli ohanglar uçrasa-da, ular köproq Q.ning* yakunlanişi arafasida namoyon böladi. Q.larda maxsus (alohida) naqarotlar deyarli qöllanmasa-da, ba'zan kiçik naqarot vazifasini kasb etuvçi takror sözlar kelişi, şuningdek, «jon», «yor», «dod-ey» kabi un-dov-undalma iboralar işlatilişi kuzatiladi.

20-a. özbek bastakorlari va, ayniqsa, kompozitorlari ijodiga mansub Q.lar janr nuqtai nazaridan özida boşqa janrlar (lapar, yalla, aşula, terma) xususiyatlarini mujassam qilib, ma'lum özgarişlarga yuz tutgan. Jumladan, ularda band-naqarot tuzilmalari, jörnavoz çolğular, raqs unsurlarini ham köriş mumkin. Özbek bastakorlaridan Yu.Rajabiy, K.Jabbo-rov, Fahriddin Sodiqov, T. Jali-lov, Ğ.Toşmatov, N. Hasanov, M. Mir-zayev, BAliyev, R.Tursunov va b., kom-pozitorlardan T.Sodiqov, M.Burhonov, M. Leviyev, S.Yudakov, A.Otajonov, F . Nazarov, A. Nazarov, F.Alimov, Q.Komilov, bolalar uçun A. muhamedov, Ye.Şvars, Il.^Akbarov, N. Norxöjayev, A.Ergaşev, A.Mansurov, estrada yönalişida Ş.Ramazonov, Ik. Akbarov, E. Solihov, D.Omonul-layeva, A.Rasulov va boşqalar Q. jan-rida salmoqli ijod qilgan.

Ad.:Alaviya M., Özbek xalqqöşiqpari, T., 1959; Karomatov F., Özbek xalqi musiqa merosi, 1-kitob (qöşiq), T., 1978.

Olim Bekov, Oqil Ibrohimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚЎШИҚ — кенг маънода шеъриймусиқий жанр; вокал мусиқанннт энг оммалашган, кўпроқ банд шаклига асосланган тури, шунингдек, куйлашга мўлжаллаб тўқилган шеърий асарларнинг умумий ифодаси. Халқ ижодига мансуб, бастакор ва компо-зиторлар яратган, оммабоп мусиқа йўналишидаги Қ.лар фарқланади. келиб чиқиши, жанри ва мазмунига қараб маросим қўшиқлари, оммавий қўшиқ, шаҳар, деҳқон, болалар, маиший, ҳарбий, лирик, рақс ва бошқа Қ.лар ажратилади. Қ. куйи диа-пазони ихчамлиги, мусиқа ривожи банд (ёки банд-нақарот) шаклига асосланганлиги, оҳанглар тизимида сўз ва куй интонациялари муштаракли-ги, шеърий матндаги ғоявий-эмоционал мазмун ривожининг умумий тарзда (бадиий якуни сифатида) ифо-даланиши билан ажралиб туради. Қ.нинг яна ўзига хос томони — шеърий матн ва куй шаклларининг ўзаро мутаносиблиги, бир хил ҳажмдаги тузил-малар (шеърда — банд, куйда — давр)га асосланганлигидан иборат. Қ.нинг шеърий матнлари аниқ композицияси, ҳар бир бандида муайян тугал фикр ифодаланганлиги билан ажралиб туради. Шарқда халқ Қ.лари ўзига хос миллий хусусиятларга эга бўлиб, Ўрта Осиёда ир (жир), терма, ўлан, лапар, ялла каби номлар билан аталади. Булар негизида бастакорлар ижоди, 20-а.да замонавий Қ. шакллари ривож топган. Европа профессионал мусиқа санъатида Ўрта асрдаги шоирхонан-далар (Францияда трувер ва трубадурлар, Германияда миннезингерлар ва б.)нинг асарлари. мейстерзингерлар санъати намуналари, Уйғониш давриш яратилган кўп овозли итальян сапгопе-Па, немисча Ь1ес1, французча спапзоп, 17—18-а.лардан оммавий тус олган гомофония услубидаги Қ.лар, романтизм давридаги композиторлар ижодидаги Қ., 20-а.да кенг ривож топган оммавий қўшиқ, эстрада Қ.лари ва б. профессионал Қ.нинг ривожланиш босқичларидир. Шоирлардан П.Беранже, Р.Бёрнс, Р.Ҳамзатов, В.Висоцкий ва б., Ўзбекистонда — Ҳамза, Ҳабибий, Собир Аб-дулла, Миртемир, Чустий, Т.Тўла, П.Мўмин, Н.Нарзуллаев, Муҳам-мад Юсуф, Э.Воҳидов, Ж.Жабборов ва б.нинг Қ. шеърияти ривожидаги хизматлари катта.

Тор маънода Қ. — ўзбек халқ ижодидаги жанр; қўш қофия билан бошланувчи, асосан, 7—8 ҳижоли бармоқ вазнидаги тўртликлар билан куйланадиган, банд шаклли айтим тури. биринчи шеър тўртлиги қофиялари аааа, аава, аавв ёки аавс нис-батида бўлиши мумкин. Ўзбек Қ.ларида биринчи банди одатда 4 шеърий мисра ва уларни куйлашга асос бўлган нисбий тугал оҳанг тузилмалари уйғунлигидан ташкил топади. Куй тузилмалари сони 2—4 бўлиб, уларнинг ўзаро нисбатлари эса асосий жумлани такрорлаш, ўзгартириш ёки маълум даражада ривожланган янги жумла билан якунлаш каби воситалардан иборат. Ўзбек Қлари, ашуладан фарқли ўлароқ, кичик овоз доирасида (асосан, квинта — секста диапазони-да) бўлиб, баъзан доира жўрлигида ижро этилади. Куйчан оҳангли Қ.лар, асосан, лирик мавзудаги намуналарда учрайди. Бошқа Қ.ларда куйчанлик хусусиятига эга чўзимли оҳанглар учраса-да, улар кўпроқ Қ.нинг* якунланиши арафасида намоён бўлади. Қ.ларда махсус (алоҳида) нақаротлар деярли қўлланмаса-да, баъзан кичик нақарот вазифасини касб этувчи такрор сўзлар келиши, шунингдек, «жон», «ёр», «дод-эй» каби ун-дов-ундалма иборалар ишлатилиши кузатилади.

20-а. ўзбек бастакорлари ва, айниқса, композиторлари ижодига мансуб Қ.лар жанр нуқтаи назаридан ўзида бошқа жанрлар (лапар, ялла, ашула, терма) хусусиятларини мужассам қилиб, маълум ўзгаришларга юз тутган. Жумладан, уларда банд-нақарот тузилмалари, жўрнавоз чолғулар, рақс унсурларини ҳам кўриш мумкин. Ўзбек бастакорларидан Ю.Ражабий, К.Жаббо-ров, Фаҳриддин Содиқов, Т. Жали-лов, Ғ.Тошматов, Н. Ҳасанов, М. Мир-заев, БАлиев, Р.Турсунов ва б., ком-позиторлардан Т.Содиқов, М.Бурҳонов, М. Левиев, С.Юдаков, А.Отажонов, Ф . Назаров, А. Назаров, Ф.Алимов, Қ.Комилов, болалар учун А. муҳамедов, Е.Шварц, Ил.^Акбаров, Н. Норхўжаев, А.Эргашев, А.Мансуров, эстрада йўналишида Ш.Рамазонов, Ик. Акбаров, Э. Солиҳов, Д.Омонул-лаева, А.Расулов ва бошқалар Қ. жан-рида салмоқли ижод қилган.

Ад.:Алавия М., Ўзбек халққўшиқпари, Т., 1959; Кароматов Ф., Ўзбек халқи мусиқа мероси, 1-китоб (қўшиқ), Т., 1978.

Олим Беков, Оқил Иброҳимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.