Qöşma gap
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 459–460-b. — ziyouz.com
Qöşma gap — tuzilişiga köra sodda gapga öxşaş ikki va undan ortiq predikativ birlikning intonatsiya va mazmun jihatidan bir butunlik hosil etişi bilan yuzaga keluvçi gap; gapning struktural jihatdan alohida bir turi. Q.g. tuzilişi va quriliş materialiga köra sodda galdan farq qiladi. Sodda gapning quriliş materiali söz yoki söz birikmalari bölsa. Q.g.ning quriliş materiali sodda gaplardir. Sodda gap bitta predikativ asosdan, Q.g. esa ikki va undan ortiq predika-tiv asosdan taşkil topadi. Bir qança turkiy tillarda, jumladan. özbek tilida, Q.g.lar qanday mazmun munosabatlarini ifodalaşi, grammatik belgilari, tuzilişi va intonatsiyasiga köra 3 asosiy turga bölinadi: boğ-lovçisiz Q.g.; boğlangan Q.g.; ergaşgan Q.g.
Tarkibidagi predikativ birliklar özaro boğlovçi yoki boğlovçi vazifasidagi söz yordamida emas, balki boşqa vositalar yordamida birikkan Q. g. lar boğlovçisiz Q.g. hisoblanib, bunday Q.g.larda ohang muhim rol öynaydi. Boğlovçisiz Q.g.lar aksar hollarda boğlangan va ergaşgan Q.g.lar bilan öxşaş, munosabatdoşday körin-sada, ular ana şu turdagi gaplarning boğlovçisiz varianti emas, balki Q.g.larning alohida turi hisoblanadi: «Saodatxon eşikni oçib yubordi, uyga muzday kuz havosi kirdi» (S.Zunnunova). «Sultonmurod özini çetga olişga tirişdi, xalq tölqini uni surib ketdi» (Oybek).
Tarkibidagi predikativ birliklar özaro teng boğlov-çilar yordamida birikkan (teng aloqali) Q.g.lar boğlangan Q.g. deyilib, uning tarkibiy qismlari şaklan mustaqil körinsa-da, maz-munan va tuziliş jihatdan bir butunlikni taşkil etadi. Mas: «Bahor keldi va gullar oçildi». «Dil-afröz çindan ham özgargan. Ammo öktam kulgusi, quralai közlarining kibrona boqişi öşa-öşa edi» (Ö.Hoşimov).
Tarkibidagi predikativ birliklar (sodda gaplar) boş va ergaş holatida bölib, ya'ni boş va ergaş gaplardan tuzilib. ergaştiruvçi boğlovçilar, bir qança fe'l şakllari, yuklama va kömakçilar, nisbiy sözlar va tobelaniş ohangi yordamida birikib, biri ikkinçisini aniqlaş, töldiriş kabi vazifalarni bajaradigan Q.g. turi erga ş gan Q.g. yoki ergaş g a p l i Q.g. deyiladi. Mas: «Bir kuni köçada ketayotsam, Umri bir boş uzum kötarib kelyapti» (A.Qahhor) gapida-gi, «bir kuni köçada ketayotsam» qismi ergaş gap bölib, u boş gapdagi (Umri bir boş uzum kötarib kelyapti) işharakatning amalga oşiş payti (vaqti)ni aniqlab, uni töldirmoqda, predikatdagi şaklga köra tobe holatda turibdi. Demak, boş gap ergaşgan Q.g. tarkibidagi hokim kom-ponent, ya'ni ergaş gap tomonidan özi yoki biror bölagi aniqlanadigan, ergaş gap tobe böladigan gapdir. Mas.: «Qaysi kişi ertalab şunday maşq qilsa, u dardga çalinmaydi» gapi ega ergaş gapli Q.g. bölib, undagi «udardga çalinmaydi» qismi boş gap hisoblanib, boş gapning egasi ergaş gap orqali izohlanmoqda. Yoki «Şoşiş kerak emas, çunki bu yil toşqin xavfi yöq» gapida esa «Şoşiş kerak emas» boş gap bölib, ergaş gap boş gapdan anglaşilgan harakatning sababini körsatmoqda. Ergaş gapli Q.g. tarkibidagi tobe qism ergaş gap hisoblanadi. Ergaş gap boş gapga er-gaşib (tobelanib), bu gapni yoki uning biror bölagini qandaydir (payt, örin, sabab, natija va b.) jihatdan aniqlab, belgilab keladi. Özbek tiliga doir mavjud darslik va qöllanmalarda ergaş gaplar (ergaş gapli Q.g.lar) mazmun va vazifalariga köra 14 turga ajratiladi.
Q.g. va uning turlari, Q.g.larning tabiati masalalari rus va yevropa tilşunosliklari qatori özbek tilşunosligida ham keng, atrofliça örganilgan. Bu sohada, ayniqsa, akad. Ğ.Abdu-rahmonov va M.Asqarovalarningxizmatlarini alohida qayd etmoq kerak. Şuningdek, A. Ğulomov, H. Ğoziyev, F. Kamolov, A. Azizova, H. Rustamov, E. Azlarov, A. Kononov, E. Grunina, X. Ab-durahmonov, A. Nurmonov, N. Mahmudov va b. ham özbek tilida Q.g. sintak-sisini örganiş va rivojlantirişga munosib hissa qöşganlar. Keyingi yillarda (ötgan asrning 90-y.laridan) özbek tilşunosligida Q.g.larni, umuman sintaktik hodisalarni yangiça nuqtai nazar bilan sistemaviy-struktur usulda örganiş boşlandi.
Ad.: Abdurahmonov Ğ., Qöşma gap sin-taksisi asoslari, T., 1958; As qa rova M., Hozirgi zamon özbek tilida qöşma gaplar, T., 1960; Abdurahmonov Ğ., Qöşma gap sintaksisi, T., 1964; Ğulomov A., Asqa-rova M., Hozirgi özbek adabiy tili. Sin-taksis, T, 1965 va 1987; As qarov M., Özbek tilida ergaşiş formalari va ergaş gaplar, T., 1966; Özbek tili grammatikasi, 2-j. (sin-taksis), T., 1976; Nurmonov A., Gap haqida sintaktiknazariyalar, T., 1988; Mahmudov N., Nurmonov A., Özbek tilining nazariy grammatikasi (sintaksis), T., 1995.
Abduvahob Madvaliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎШМА ГАП — тузилишига кўра содда гапга ўхшаш икки ва ундан ортиқ предикатив бирликнинг интонация ва мазмун жиҳатидан бир бутунлик ҳосил этиши билан юзага келувчи гап; гапнинг структурал жиҳатдан алоҳида бир тури. Қ.г. тузилиши ва қурилиш материалига кўра содда галдан фарқ қилади. Содда гапнинг қурилиш материали сўз ёки сўз бирикмалари бўлса. Қ.г.нинг қурилиш материали содда гаплардир. Содда гап битта предикатив асосдан, Қ.г. эса икки ва ундан ортиқ предика-тив асосдан ташкил топади. Бир қанча туркий тилларда, жумладан. ўзбек тилида, Қ.г.лар қандай мазмун муносабатларини ифодалаши, грамматик белгилари, тузилиши ва интонациясига кўра 3 асосий турга бўлинади: боғ-ловчисиз Қ.г.; боғланган Қ.г.; эргашган Қ.г.
Таркибидаги предикатив бирликлар ўзаро боғловчи ёки боғловчи вазифасидаги сўз ёрдамида эмас, балки бошқа воситалар ёрдамида бириккан Қ. г. лар боғловчисиз Қ.г. ҳисобланиб, бундай Қ.г.ларда оҳанг муҳим роль ўйнайди. Боғловчисиз Қ.г.лар аксар ҳолларда боғланган ва эргашган Қ.г.лар билан ўхшаш, муносабатдошдай кўрин-сада, улар ана шу турдаги гапларнинг боғловчисиз варианти эмас, балки Қ.г.ларнинг алоҳида тури ҳисобланади: «Саодатхон эшикни очиб юборди, уйга муздай куз ҳавоси кирди» (С.Зуннунова). «Султонмурод ўзини четга олишга тиришди, халқ тўлқини уни суриб кетди» (Ойбек).
Таркибидаги предикатив бирликлар ўзаро тенг боғлов-чилар ёрдамида бириккан (тенг алоқали) Қ.г.лар боғланган Қ.г. дейилиб, унинг таркибий қисмлари шаклан мустақил кўринса-да, маз-мунан ва тузилиш жиҳатдан бир бутунликни ташкил этади. Мас: «Баҳор келди ва гуллар очилди». «Дил-афрўз чиндан ҳам ўзгарган. Аммо ўктам кулгуси, қуралаи кўзларининг киброна боқиши ўша-ўша эди» (Ў.Ҳошимов).
Таркибидаги предикатив бирликлар (содда гаплар) бош ва эргаш ҳолатида бўлиб, яъни бош ва эргаш гаплардан тузилиб. эргаштирувчи боғловчилар, бир қанча феъл шакллари, юклама ва кўмакчилар, нисбий сўзлар ва тобеланиш оҳанги ёрдамида бирикиб, бири иккинчисини аниқлаш, тўлдириш каби вазифаларни бажарадиган Қ.г. тури эрга ш ган Қ.г. ёки эргаш г а п л и Қ.г. дейилади. Мас: «Бир куни кўчада кетаётсам, Умри бир бош узум кўтариб келяпти» (А.Қаҳҳор) гапида-ги, «бир куни кўчада кетаётсам» қисми эргаш гап бўлиб, у бош гапдаги (Умри бир бош узум кўтариб келяпти) ишҳаракатнинг амалга ошиш пайти (вақти)ни аниқлаб, уни тўлдирмоқда, предикатдаги шаклга кўра тобе ҳолатда турибди. Демак, бош гап эргашган Қ.г. таркибидаги ҳоким ком-понент, яъни эргаш гап томонидан ўзи ёки бирор бўлаги аниқланадиган, эргаш гап тобе бўладиган гапдир. Мас.: «Қайси киши эрталаб шундай машқ қилса, у дардга чалинмайди» гапи эга эргаш гапли Қ.г. бўлиб, ундаги «удардга чалинмайди» қисми бош гап ҳисобланиб, бош гапнинг эгаси эргаш гап орқали изоҳланмоқда. Ёки «Шошиш керак эмас, чунки бу йил тошқин хавфи йўқ» гапида эса «Шошиш керак эмас» бош гап бўлиб, эргаш гап бош гапдан англашилган ҳаракатнинг сабабини кўрсатмоқда. Эргаш гапли Қ.г. таркибидаги тобе қисм эргаш гап ҳисобланади. Эргаш гап бош гапга эр-гашиб (тобеланиб), бу гапни ёки унинг бирор бўлагини қандайдир (пайт, ўрин, сабаб, натижа ва б.) жиҳатдан аниқлаб, белгилаб келади. Ўзбек тилига доир мавжуд дарслик ва қўлланмаларда эргаш гаплар (эргаш гапли Қ.г.лар) мазмун ва вазифаларига кўра 14 турга ажратилади.
Қ.г. ва унинг турлари, Қ.г.ларнинг табиати масалалари рус ва европа тилшуносликлари қатори ўзбек тилшунослигида ҳам кенг, атрофлича ўрганилган. Бу соҳада, айниқса, акад. Ғ.Абду-раҳмонов ва М.Асқароваларнингхизматларини алоҳида қайд этмоқ керак. Шунингдек, А. Ғуломов, Ҳ. Ғозиев, Ф. Камолов, А. Азизова, Ҳ. Рустамов, Э. Азларов, А. Кононов, Э. Грунина, X. Аб-дураҳмонов, А. Нурмонов, Н. Маҳмудов ва б. ҳам ўзбек тилида Қ.г. синтак-сисини ўрганиш ва ривожлантиришга муносиб ҳисса қўшганлар. Кейинги йилларда (ўтган асрнинг 90-й.ларидан) ўзбек тилшунослигида Қ.г.ларни, умуман синтактик ҳодисаларни янгича нуқтаи назар билан системавий-структур усулда ўрганиш бошланди.
Ад.: Абдураҳмонов Ғ., Қўшма гап син-таксиси асослари, Т., 1958; Ас қа рова М., Ҳозирги замон ўзбек тилида қўшма гаплар, Т., 1960; Абдураҳмонов Ғ., Қўшма гап синтаксиси, Т., 1964; Ғуломов А., Асқа-рова М., Ҳозирги ўзбек адабий тили. Син-таксис, Т, 1965 ва 1987; Ас қаров М., Ўзбек тилида эргашиш формалари ва эргаш гаплар, Т., 1966; Ўзбек тили грамматикаси, 2-ж. (син-таксис), Т., 1976; Нурмонов А., Гап ҳақида синтактикназариялар, Т., 1988; Маҳмудов Н., Нурмонов А., Ўзбек тилининг назарий грамматикаси (синтаксис), Т., 1995.
Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.