Qöşma sözlar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 461-b. — ziyouz.com
Qöşma sözlar — ikki yoki undan ortiq özak morfemaning qöşilişidan hosil bölgan va yagona struktur-semantik birlikni taşkil etgan sözlar. Mas; közoynak, bilaguzuk, uçburçak, atirgul, bötaköz, nomoz-şomgul, mehmondöst, balandparvoz, erksevar, jigarrang kabi. Q.s. yasalişi uçun asos bölgan sözlar özlarining dastlabki ma'nolarini qisman yoki butunlay yöqotadi: ular birgalikda tamoman yangi luğaviy ma'no bildiradi. Çunonçi, oş va qozon sözlari alohida leksemalar sifatida öz luğaviy ma'nolariga ega. Lekin ularning qöşilişidan hosil bölgan oşqozon sözi mazkur sözlarning dastlabki ma'nolaridan farqlanuvçi yangi ma'noni — «inson va hayvonlarning ovqat hazm qiliş a'zo-si» ma'nosini bildiradi. Qöziqorin, itoğiz, oqsoç, oqsuyak, kampirçopon singari Q.s. haqida ham şunday fikrni aytiş mumkin.
Q.s. qismlari orasidagi ma'no munosabati har xil. Ular öxşatiş, qiyoslaş (karnaygul, otquloq, tuyaquş, şeryurak, qöyköz), xoslik, biror narsaga möljallanganlik (gultuvak, molqöra, olovkurak, tokqayçi, qiymataxta), biror örin-joyga mansublik (suvilon, toğolça, çölyalpiz, qöqonarava), biror belgiga nisbat beriş (aççiqtoş, olaqarğa, şördanak, qizilişton, Qiziltepa), miqdorga munosabat (beşbarmoq, mingoyoq, qirqoğayni, Beşariq) va b. ma'nolarni anglatadi. Q.s. strukturasi mavjud sintaktik aloqalarni eslatadi, boşqaça aytganda, Q.s. ega-kesim munosabatida, boşqa-ruv, moslaşuv. bitişuv aloqalarida bölgan söz birikmalari asosida yuzaga kelgan. Mas, göştkuydi, kelintuşdi kabi Q.s ega va kesim munosabatini eslatsa, töyboşi. tomorqa, közoy-nak kabi Q.s. moslaşuvni, kitobsevar, dunyoqaraş kabilar boşqaruvni, xom-kalla, köksulton, iskabtopar kabilar esa bitişuvni eslatadi.
Q.s ot, sifat, raviş va qisman fe'l turkumida tarqalgan. Ularning komponentlari bir söz turkumiga yoki turli söz turkumlariga mansub bölişi mumkin. Mas, qöşma otlar ot-+ot (belkurak), sifat+ot (oqquş), son+ot (sakkizoyoq), fe'l+ot (Yoril-toş), ot+fe'l (böyösar), fe'l+fe'l (Sotib-oldi, işlabçiqariş) kabi qoliplarda böladi. Boşqa söz turkumlariga oid Q.s ham öziga xos qoliplar asosida yasaladi.
Özbek tilşunosligida Q.s.ni örganiş böyiça A.Hojiyev, B.Madaliyev, N.Mamatov va b. tomonidan ançagina izlanişlar olib borilgan.
Ad.: Hojiyev A., Özbek tilida qöşma. juft va takroriy sözlar, T., 1963; Madaliyev B., Hozirgi özbek tilida qöşma sözlar, T.. 1966: Mamatov N., Özbek tilida qöşma sözlar, T„ 1982.
Nosirjon Oxunov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎШМА СЎЗЛАР — икки ёки ундан ортиқ ўзак морфеманинг қўшилишидан ҳосил бўлган ва ягона структур-семантик бирликни ташкил этган сўзлар. Мас; кўзойнак, билагузук, учбурчак, атиргул, бўтакўз, номоз-шомгул, меҳмондўст, баландпарвоз, эрксевар, жигарранг каби. Қ.с. ясалиши учун асос бўлган сўзлар ўзларининг дастлабки маъноларини қисман ёки бутунлай йўқотади: улар биргаликда тамоман янги луғавий маъно билдиради. Чунончи, ош ва қозон сўзлари алоҳида лексемалар сифатида ўз луғавий маъноларига эга. Лекин уларнинг қўшилишидан ҳосил бўлган ошқозон сўзи мазкур сўзларнинг дастлабки маъноларидан фарқланувчи янги маънони — «инсон ва ҳайвонларнинг овқат ҳазм қилиш аъзо-си» маъносини билдиради. Қўзиқорин, итоғиз, оқсоч, оқсуяк, кампирчопон сингари Қ.с. ҳақида ҳам шундай фикрни айтиш мумкин.
Қ.с. қисмлари орасидаги маъно муносабати ҳар хил. Улар ўхшатиш, қиёслаш (карнайгул, отқулоқ, туяқуш, шерюрак, қўйкўз), хослик, бирор нарсага мўлжалланганлик (гултувак, молқўра, оловкурак, токқайчи, қийматахта), бирор ўрин-жойга мансублик (сувилон, тоғолча, чўлялпиз, қўқонарава), бирор белгига нисбат бериш (аччиқтош, олақарға, шўрданак, қизилиштон, Қизилтепа), миқдорга муносабат (бешбармоқ, мингоёқ, қирқоғайни, Бешариқ) ва б. маъноларни англатади. Қ.с. структураси мавжуд синтактик алоқаларни эслатади, бошқача айтганда, Қ.с. эга-кесим муносабатида, бошқа-рув, мослашув. битишув алоқаларида бўлган сўз бирикмалари асосида юзага келган. Мас, гўшткуйди, келинтушди каби Қ.с эга ва кесим муносабатини эслатса, тўйбоши. томорқа, кўзой-нак каби Қ.с. мослашувни, китобсевар, дунёқараш кабилар бошқарувни, хом-калла, кўксултон, искабтопар кабилар эса битишувни эслатади.
Қ.с от, сифат, равиш ва қисман феъл туркумида тарқалган. Уларнинг компонентлари бир сўз туркумига ёки турли сўз туркумларига мансуб бўлиши мумкин. Мас, қўшма отлар от-+от (белкурак), сифат+от (оққуш), сон+от (саккизоёқ), феъл+от (Ёрил-тош), от+феъл (бўйўсар), феъл+феъл (Сотиб-олди, ишлабчиқариш) каби қолипларда бўлади. Бошқа сўз туркумларига оид Қ.с ҳам ўзига хос қолиплар асосида ясалади.
Ўзбек тилшунослигида Қ.с.ни ўрганиш бўйича А.Ҳожиев, Б.Мадалиев, Н.Маматов ва б. томонидан анчагина изланишлар олиб борилган.
Ад.: Ҳожиев А., Ўзбек тилида қўшма. жуфт ва такрорий сўзлар, Т., 1963; Мадалиев Б., Ҳозирги ўзбек тилида қўшма сўзлар, Т.. 1966: Маматов Н., Ўзбек тилида қўшма сўзлар, Т„ 1982.
Носиржон Охунов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.