Qosimovlar podşoligi

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 321-b. — ziyouz.com

Qosimovlar podşoligi - Moskva buyuk knyazi Vasiliy II tomonidan tatar xonlari uçun ajratilgan hududda tuzilgan kiçik podşolik (1445- 1681). Q.p. Oka daryosi böylab (hoz. Ryazan viloyatining şim.-şarqiy qismida) tatarlar, mişarlar, mordvalar, qis-man ruslar yaşaydigan hududni egal-lagan. Dastlabki podşo Qozon xoni Uluğ Muhammadning öğli Qosimxon bölgan (taxm. 1445—56). Markazi — Qosimov ş. Podşolik va şaharning nomi ham uning asosçisi Qosimxon ismidan olingan. Xonlik aholisi, asosan, dehqonçilik, çorvaçilik va hunarmandçilik bilan şuğullangan. Xonlik siyosiy hayotida manğit, arğin, jaloyir, qipçoq kabi turkiy uruğlar yetakçi rol öynagan.

Q.p. xonlari Moskva tomonida turib Qozon xonligiga qarşi harbiy kuraşlarda qatnaşgan (1467—69, 1487, 1552). Mas, aka-uka xonlar Şoh Ali (1516—67) va Jon Ali Qozon xonligini 1519—21, 1532 — 36, 1546,1551 y.larda boşqarişgan. Şoh Ali Livoniya uru-şida rus armiyasiga qömondonlik qilgan (1557— 58). Qozon xonligi Rus tomonidan bosib olingaç (1552), Q.p. xonlarining nufuzi ança pasaygan. Biroq xonlar 16-a. oxiri va 17-a.da ham rus diplomatlari uçun Usmonli turk sultonlari va b. islom davlatlari oldida «musulmon hukmdorlari» sifatida bir dastak vazifasini ötagan. Said Burhon (hukmronlik davri: 1627—79) davrida xonlik aholisini majburan xristian diniga kiritiş boşlanganligi uçun tatarlar qözğolon kötarişgan (1656). Sönggi xon Fotima Sulton Begim vafot etgaç (1681), Q.p. öz faoliyatini tugatgan va u Moskva davlatiga qöşib yuborilgan.

Ad:. Şarifullina F., Kasimovskiye tatarm, Kazan, 1991.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚОСИМОВЛАР ПОДШОЛИГИ - Москва буюк князи Василий II томонидан татар хонлари учун ажратилган ҳудудда тузилган кичик подшолик (1445- 1681). Қ.п. Ока дарёси бўйлаб (ҳоз. Рязань вилоятининг шим.-шарқий қисмида) татарлар, мишарлар, мордвалар, қис-ман руслар яшайдиган ҳудудни эгал-лаган. Дастлабки подшо Қозон хони Улуғ Муҳаммаднинг ўғли Қосимхон бўлган (тахм. 1445—56). Маркази — Қосимов ш. Подшолик ва шаҳарнинг номи ҳам унинг асосчиси Қосимхон исмидан олинган. Хонлик аҳолиси, асосан, деҳқончилик, чорвачилик ва ҳунармандчилик билан шуғулланган. Хонлик сиёсий ҳаётида манғит, арғин, жалойир, қипчоқ каби туркий уруғлар етакчи роль ўйнаган.

Қ.п. хонлари Москва томонида туриб Қозон хонлигига қарши ҳарбий курашларда қатнашган (1467—69, 1487, 1552). Мас, ака-ука хонлар Шоҳ Али (1516—67) ва Жон Али Қозон хонлигини 1519—21, 1532 — 36, 1546,1551 й.ларда бошқаришган. Шоҳ Али Ливония уру-шида рус армиясига қўмондонлик қилган (1557— 58). Қозон хонлиги Русь томонидан босиб олингач (1552), Қ.п. хонларининг нуфузи анча пасайган. Бироқ хонлар 16-а. охири ва 17-а.да ҳам рус дипломатлари учун Усмонли турк султонлари ва б. ислом давлатлари олдида «мусулмон ҳукмдорлари» сифатида бир дастак вазифасини ўтаган. Саид Бурҳон (ҳукмронлик даври: 1627—79) даврида хонлик аҳолисини мажбуран христиан динига киритиш бошланганлиги учун татарлар қўзғолон кўтаришган (1656). Сўнгги хон Фотима Султон Бегим вафот этгач (1681), Қ.п. ўз фаолиятини тугатган ва у Москва давлатига қўшиб юборилган.

Ад:. Шарифуллина Ф., Касимовские татарм, Казань, 1991.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.