Qosimxon
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 321–322-b. — ziyouz.com
Qosimxon (1445-1518-21) - qozoq xoni, Jöjixon avlodidan. Qozoq xonligining asosçilardan biri Jonibek sultonning öğli. Q.ning onasi Jahonbegim Şayboniyxonning onasi Oqqözibegimning singlisi bölgan. 1503 y.da akasi Adik sulton vafotidan söng ulus boşqaruvi Q. qöliga ötgan. Garçi u öz ulusining sultoni bölsada xonlikda yuqori nufuzga ega bölib, öşa vaqtdagi qozoq xoni Burunduqxonning keyin turuvçi 2-şaxs hisoblangan. Uning harbiy yurişlardagi muvaffaqiyati, boşqa qozoq sultonlarini ham uning atrofiga birlaşuviga sabab böldi. 1509 y.ning 2-yarmida amalda butun hokimiyat Q. qöliga ötgan. Lekin 1511 y.dagina rasman xonlik yorliğiga ega bölgan. Uning hukmronlik yillarida xonlik hududi ken-gayib, hokimiyat boşqaruvi mustahkamlangan. Q. davlati tarkibita jan.-şarqda Yettisuvning bir qismi, şim-ğarbdan Volga daryosining öng qirğoqlari, şim. va şim.-şarqda Uluğtoğ etaklari va Balxaş köli böylari, jan.da Sirdaryoning öng qirğoğigaça bölgan hududlar kirgan. q. şayboniy sultonlar bilan doimiy ravişaa Sirdaryo böyi şaharlari uçun jang olib borgan bölsa-da, ammo ularning Eron safaviylariga qarşi quraşini qöllab-quvvatlagan. 1513—14 y. larda Ismoil Safaviy qöşinlariga qarşi kuraşiş uçun şayboniylar bilan ittifoq tuzgan. Şuningdek, q. davrida Qozoq xonligi Moskva, şuningdek, Qrim va Yorkend xonliklari bilan ham turli sohalarda aloqalar olib borgan. Q. vafotidan söng birmunça vaqt xonlik taxti böş qolgan. Faqat 1522 y.dagina uning öğli mamaşxon taxtni egallaşta muvaffaq bölgan. Ammo bu bilan taxt uçun kuraş barham topmagan. Oqibatda içki vaziyat q. tiklagan davlatning inqirozga uçraşiga sabab bölgan.
Gulçehra Sultonova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОСИМХОН (1445-1518-21) - қозоқ хони, Жўжихон авлодидан. Қозоқ хонлигининг асосчилардан бири Жонибек султоннинг ўғли. Қ.нинг онаси Жаҳонбегим Шайбонийхоннинг онаси Оққўзибегимнинг синглиси бўлган. 1503 й.да акаси Адик султон вафотидан сўнг улус бошқаруви Қ. қўлига ўтган. Гарчи у ўз улусининг султони бўлсада хонликда юқори нуфузга эга бўлиб, ўша вақтдаги қозоқ хони Бурундуқхоннинг кейин турувчи 2-шахс ҳисобланган. Унинг ҳарбий юришлардаги муваффақияти, бошқа қозоқ султонларини ҳам унинг атрофига бирлашувига сабаб бўлди. 1509 й.нинг 2-ярмида амалда бутун ҳокимият Қ. қўлига ўтган. Лекин 1511 й.дагина расман хонлик ёрлиғига эга бўлган. Унинг ҳукмронлик йилларида хонлик ҳудуди кен-гайиб, ҳокимият бошқаруви мустаҳкамланган. Қ. давлати таркибита жан.-шарқда Еттисувнинг бир қисми, шим-ғарбдан Волга дарёсининг ўнг қирғоқлари, шим. ва шим.-шарқда Улуғтоғ этаклари ва Балхаш кўли бўйлари, жан.да Сирдарёнинг ўнг қирғоғигача бўлган ҳудудлар кирган. қ. шайбоний султонлар билан доимий равишаа Сирдарё бўйи шаҳарлари учун жанг олиб борган бўлса-да, аммо уларнинг Эрон сафавийларига қарши қурашини қўллаб-қувватлаган. 1513—14 й. ларда Исмоил Сафавий қўшинларига қарши курашиш учун шайбонийлар билан иттифоқ тузган. Шунингдек, қ. даврида Қозоқ хонлиги Москва, шунингдек, Қрим ва Ёркенд хонликлари билан ҳам турли соҳаларда алоқалар олиб борган. Қ. вафотидан сўнг бирмунча вақт хонлик тахти бўш қолган. Фақат 1522 й.дагина унинг ўғли мамашхон тахтни эгаллашта муваффақ бўлган. Аммо бу билан тахт учун кураш барҳам топмаган. Оқибатда ички вазият қ. тиклаган давлатнинг инқирозга учрашига сабаб бўлган.
Гулчеҳра Султонова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.