Qöstanay viloyati
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 446–447-b. — ziyouz.com
Qöstanay viloyati - Qozoğiston Respublikasi tarkibidagi viloyat. 1936 y. 29 iyulda taşkil etilgan. Respublikaning şim. qismida, Tobol daryosi havzasida. Mayd. 196 ming km2. Aholisi 938 ming kişi (2002), asosan, qozoqlar, şuningdek, rus, uk-rain, nemis, belorus, tatar va b. mil-lat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi 52%. Tarkibida 4 şahar va 12 şaharça bor, 13 tumanga bölingan. Markazi — Köstanay ş.
Tabiati. Viloyat Ural toğlarining şarqidagi daşt zonasida, katta qismi Törğay va Ural şarqi pla-tolarida joylaşgan. Q.v. ning şim.-ğarbiy qismini Uralning toğ oldi tekisliklari va tarmoqlari egallagan. Foydali qazilmalardan temir rudasi, boksit, nikel, titanga boy. Asbest, qönğir kömir va quriliş materiallari zaxirasi ham katta. Iqlimi keskin kontinental, yozi issiq, quruq, qişi sovuq, qor kam yoğadi. Iyulning örtaça t-rasi şim.da 18—19° va jan.da 21 — 22°, yanv.-niki şim. da —19° va jan.da —17°. Yillik yoğin şim. da 300 — 350 mm, jan.da 240 —280 mm. Vegetatsiya davri şim.da 150 —175 kun, jan.da 180 kun. Eng yirik daryosi — Tobol (Ob havzasi); çap irmoqlari — Sintas-ti, Ayat, Uy, öng irmoği — Ubagan. Mayda köl köp.
Q. v.ning şim. qismida qora tuproq (hududining 40% dan ortiqroği), jan. da esa kaştan tuproqlari tarqalgan. 143 ming ga yer örmon. Yovvoyi hayvonlardan böri, tulki, yelik, börsiq, oq tovuşqon, malla tovuşqon: quşlardan törğay, turna, qur, qizilişton, kakliklar uçraydi.
Xöjaligida lalmikor dehqonçilik bilan birga (asosan, buğdoy), sut-göşt çorvaçiligi va q.x. mahsulotlarini qayta işlaş yetakçi örinda. Energetikasi taşqaridan keltiriladigan kömir, mazut va gaz bilan işlaydi. Q.v. ğalla, göşt, temir rudasi, asbest va boksit yetkazib beradigan yirik viloyatdir. Sanoatining asosiy tarmoği — kon-ruda sanoati. Metallsozlik (avtomobil, motor ta'mirlaş, mexanika z-dlari), kimyo sanoatlari, quriliş materiallari i.ç. va ayniqsa, yengil (töqimaçilik, poyabzal i. ç., tikuvçilik) va oziq-ovqat sanoati tarmoqlari (un, pivo, göşt, moy) rivojlangan.
Q.x. ğallaçilik, va çorvaçilikka ixtisoslaşgan. Ekin maydonlariga ğalla, sabzavot, poliz, texnika va ozuqa ekinlari, kartoşka ekiladi. Sut-göşt yetiştiriladigan qoramolçilik, şuningdek, çöçqaçilik, par-randaçilik, qöy va eçkiçilik rivojlangan. Qöyçilik göşt va jun yetiştirişga ixtisoslaşgan.
T.y. uzunligi 835 km, avtomobil yöllari uz. 8,3 ming km, şu jumladan, qattiq qoplamali yöllar 2,9 ming km2. Asosiy transport tugunlari: Qöstanay va Tobol. Qöstanay ş. Moskva, Ostona, Olmaota kabi yirik şaharlar bilan havo yöllari orqali boğlangan. Qöstanay ş.da ped. in-ti, Rudniy ş.da Qozoğiston politexnika in-ti filiali bor. Ölkaşunoslik muzeyi, drama teatri, filarmoniya mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎСТАНАЙ ВИЛОЯТИ - Қозоғистон Республикаси таркибидаги вилоят. 1936 й. 29 июлда ташкил этилган. Республиканинг шим. қисмида, Тобол дарёси ҳавзасида. Майд. 196 минг км2. Аҳолиси 938 минг киши (2002), асосан, қозоқлар, шунингдек, рус, ук-раин, немис, белорус, татар ва б. мил-лат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 52%. Таркибида 4 шаҳар ва 12 шаҳарча бор, 13 туманга бўлинган. Маркази — Кўстанай ш.
Табиати. Вилоят Урал тоғларининг шарқидаги дашт зонасида, катта қисми Тўрғай ва Урал шарқи пла-толарида жойлашган. Қ.в. нинг шим.-ғарбий қисмини Уралнинг тоғ олди текисликлари ва тармоқлари эгаллаган. Фойдали қазилмалардан темир рудаси, боксит, никель, титанга бой. Асбест, қўнғир кўмир ва қурилиш материаллари захираси ҳам катта. Иқлими кескин континентал, ёзи иссиқ, қуруқ, қиши совуқ, қор кам ёғади. Июлнинг ўртача т-раси шим.да 18—19° ва жан.да 21 — 22°, янв.-ники шим. да —19° ва жан.да —17°. Йиллик ёғин шим. да 300 — 350 мм, жан.да 240 —280 мм. Вегетация даври шим.да 150 —175 кун, жан.да 180 кун. Энг йирик дарёси — Тобол (Обь ҳавзаси); чап ирмоқлари — Синтас-ти, Аят, Уй, ўнг ирмоғи — Убаган. Майда кўл кўп.
Қ. в.нинг шим. қисмида қора тупроқ (ҳудудининг 40% дан ортиқроғи), жан. да эса каштан тупроқлари тарқалган. 143 минг га ер ўрмон. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, тулки, елик, бўрсиқ, оқ товушқон, малла товушқон: қушлардан тўрғай, турна, қур, қизилиштон, какликлар учрайди.
Хўжалигида лалмикор деҳқончилик билан бирга (асосан, буғдой), сут-гўшт чорвачилиги ва қ.х. маҳсулотларини қайта ишлаш етакчи ўринда. Энергетикаси ташқаридан келтириладиган кўмир, мазут ва газ билан ишлайди. Қ.в. ғалла, гўшт, темир рудаси, асбест ва боксит етказиб берадиган йирик вилоятдир. Саноатининг асосий тармоғи — кон-руда саноати. Металлсозлик (автомобиль, мотор таъмирлаш, механика з-длари), кимё саноатлари, қурилиш материаллари и.ч. ва айниқса, енгил (тўқимачилик, пойабзал и. ч., тикувчилик) ва озиқ-овқат саноати тармоқлари (ун, пиво, гўшт, мой) ривожланган.
Қ.х. ғаллачилик, ва чорвачиликка ихтисослашган. Экин майдонларига ғалла, сабзавот, полиз, техника ва озуқа экинлари, картошка экилади. Сут-гўшт етиштириладиган қорамолчилик, шунингдек, чўчқачилик, пар-рандачилик, қўй ва эчкичилик ривожланган. Қўйчилик гўшт ва жун етиштиришга ихтисослашган.
Т.й. узунлиги 835 км, автомобиль йўллари уз. 8,3 минг км, шу жумладан, қаттиқ қопламали йўллар 2,9 минг км2. Асосий транспорт тугунлари: Қўстанай ва Тобол. Қўстанай ш. Москва, Остона, Олмаота каби йирик шаҳарлар билан ҳаво йўллари орқали боғланган. Қўстанай ш.да пед. ин-ти, Рудний ш.да Қозоғистон политехника ин-ти филиали бор. Ўлкашунослик музейи, драма театри, филармония мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.