Qovoq
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 190-b. — ziyouz.com
Qovoq — qovoqdoşlar oilasiga mansub bir va köp yillik ösimliklar turkumi, poliz eki-ni. 13 turi ma'lum. Vatani — Şim. va Jan. Amerika. Örta Osiyo, jumladan, Özbekistonda qadimdan ekib kelingan. Tuproqqal'a arxeologik qazilmalarida topilgan qovoq qoldiqlari (mil. av. 7—8-a.lar) buni tasdiqlaydi. Qningyirik mevali Q., muskatsimon q. va qattiq pöstli q. kabi 3 turi köp tarqalgan. Ildizi öqildiz, uz. 2 m ga boradi. Poyasi yotib, çirmaşib ösadi. Barglari (turiga qarab) yirik, tukli, barg qöltiğida jingalaklari bor. Guli ikki jinsli, yirik (mayda), sariq, çetdan çanglanadi. Mevasi turli şakl va rangda, eti oç sariqdan töq sariqqaça. Mevasi tarkibida 15—18% quruq modda, 4—11% qand, askorbin kislota, karotin, tiamin, riboflavin, azotli birikmalar, 0,7% biriktiruvçi töqima, 0,5% oqsil, 0,2% yoğ, 0,6% kul moddasi, uruğida 20—40% yoğ bor. Q. qaynatib, dimlab, qovurib iste'mol qilinadi, turli pişiriqlar, somsalar, nonlar, murabbo va şarbat tayyorlanadi. Xaşaki Q. mollarga dağal ozuqa bilan birga beriladi. 100 kg mevasida 12 ozuqa birligi va 1 kg hazm böladigan protein bor. Yuqori haroratga va qurğoqçilikka çidami past. Mevasi va uruği ateroskleroz, oşqozon-içak, buyrak, podafa kasalliklarini davolaşda, gijjalarni tuşiruvçi (uruği) vosita sifatida işlatiladi. Uruği apr. oxiri — may boşlarida gektariga 4—6 kg miqdorida ekiladi. 10—15° da unib çiqadi, 20—30° da normal rivojlanadi. Ekiş sxemasi 2—2,5* I m. Ösuvdavrida palak uçlari çilpiladi, qator oralariga işlov beriladi, suğoriladi. Navlariga qarab 110—140 kunda pişadi. Hosildorligi 200—450 s/ga. Saqlaşga va taşişga çidamliligi har xil. 1 t mevasidan 0,8— 12 s uruğ olinadi. Özbekistonda yirik mevali Q. turining Ispan 73 (kartoşka Q), muskatsimon Q. turining Palov kadu 265, Qaşqar 1644 (oyim Q), Non kadu navlari köp ekiladi va barça viloyatlarda ekiş uçun (Nonkadu faqat Samarqand viloyatida) r-nlaştirilgan. Şuningdek, xonadon xöjaliklarida suvqovoq, nosqovoq, tomoşaqovoq kabi turlari ham yetiştiriladi.
Kasalliklari: söliş, oq palak va b.
Zararkunandalari: poliz şirasi, poliz qönğizi, tunlamlar.
Ad.: Aşirov I.M., Tikvi Uzbekistana, T., 1979.
Abdulaziz Abbosov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОВОҚ — қовоқдошлар оиласига мансуб бир ва кўп йиллик ўсимликлар туркуми, полиз эки-ни. 13 тури маълум. Ватани — Шим. ва Жан. Америка. Ўрта Осиё, жумладан, Ўзбекистонда қадимдан экиб келинган. Тупроққалъа археологик қазилмаларида топилган қовоқ қолдиқлари (мил. ав. 7—8-а.лар) буни тасдиқлайди. Қнингйирик мевали Қ., мускатсимон қ. ва қаттиқ пўстли қ. каби 3 тури кўп тарқалган. Илдизи ўқилдиз, уз. 2 м га боради. Пояси ётиб, чирмашиб ўсади. Барглари (турига қараб) йирик, тукли, барг қўлтиғида жингалаклари бор. Гули икки жинсли, йирик (майда), сариқ, четдан чангланади. Меваси турли шакл ва рангда, эти оч сариқдан тўқ сариққача. Меваси таркибида 15—18% қуруқ модда, 4—11% қанд, аскорбин кислота, каротин, тиамин, рибофлавин, азотли бирикмалар, 0,7% бириктирувчи тўқима, 0,5% оқсил, 0,2% ёғ, 0,6% кул моддаси, уруғида 20—40% ёғ бор. Қ. қайнатиб, димлаб, қовуриб истеъмол қилинади, турли пишириқлар, сомсалар, нонлар, мураббо ва шарбат тайёрланади. Хашаки Қ. молларга дағал озуқа билан бирга берилади. 100 кг мевасида 12 озуқа бирлиги ва 1 кг ҳазм бўладиган протеин бор. Юқори ҳароратга ва қурғоқчиликка чидами паст. Меваси ва уруғи атеросклероз, ошқозон-ичак, буйрак, подафа касалликларини даволашда, гижжаларни туширувчи (уруғи) восита сифатида ишлатилади. Уруғи апр. охири — май бошларида гектарига 4—6 кг миқдорида экилади. 10—15° да униб чиқади, 20—30° да нормал ривожланади. Экиш схемаси 2—2,5* I м. Ўсувдаврида палак учлари чилпилади, қатор ораларига ишлов берилади, суғорилади. Навларига қараб 110—140 кунда пишади. Ҳосилдорлиги 200—450 ц/га. Сақлашга ва ташишга чидамлилиги ҳар хил. 1 т мевасидан 0,8— 12 ц уруғ олинади. Ўзбекистонда йирик мевали Қ. турининг Испан 73 (картошка Қ), мускатсимон Қ. турининг Палов каду 265, Қашқар 1644 (ойим Қ), Нон каду навлари кўп экилади ва барча вилоятларда экиш учун (Нонкаду фақат Самарқанд вилоятида) р-нлаштирилган. Шунингдек, хонадон хўжаликларида сувқовоқ, носқовоқ, томошақовоқ каби турлари ҳам етиштирилади.
Касалликлари: сўлиш, оқ палак ва б.
Зараркунандалари: полиз шираси, полиз қўнғизи, тунламлар.
Ад.: Аширов И.М., Тыквы Узбекистана, Т., 1979.
Абдулазиз Аббосов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.