Qovun

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 191–192-b. — ziyouz.com

Qovun— qovoqdoşlar oilasi bodring turkumiga mansub bir yillik öt ösimliklar turi; poliz ekini. Ayrim hollarda mustaqil turkumga ajratiladi. Yovvoyi holda Jan.-Ğarbiy Osiyo va Afrikada uçraydi. Madaniy navlarining vatani — Kiçik va Örta Osiyo (2 ming y. dan beri ekiladi). Q. Jan. Yevropada, Osiyoning köpgina r-nlarida, Şim. Amerika (AQŞ) va b.da yetiştiriladi. Markaziy Osiyoda q. ekiladigan maydoni jihatidan poliz ekinlari orasida 1-örinda turadi. Q.ning madaniy kenja turlari: Örta Osiyo Q.i, Kiçik Osiyo Q.i, Yevropa Q.i; yarim madaniy kenja turlari: ilonsimon Q., xitoy Q.i; yovvoyi hamda itqovunlar bor. Ildizi öqildiz. uz. 1 m gaça boradi. Palagi ingiçka, yotib ösadi. Juda köplab yon şoxlar çiqaradi. Barglari uzun bandli, palakda ketma-ket joylaşgan. Gultoji sariq, odatda, beş tojbargli, otaliklari beşta, çangdonlari ikki uyali, bir uyli, ayrim jinsli. q. mevasining şakli turliça (yumaloq, ovalsimon, çözinçoq va b.). Pösti qalin (1,5—2 sm), örtaça (1 — 1,5 sm), yupqa (0,5— 1,4 sm), qattiq; eti juda yumşoq, yumşoq, kuvrak, sersuv, serşira, qumoq, ba'zilariniki tolali, rangi oq, qizil, sarğiş, yaşilroq. Uruği oq, oç sariq va sariq. 1000 dona uruği vazni 30—45 g. Naviga qarab Q. vaznida eti 63—84, pösti 10—30. uruği va uruğtutarlari 3,1—7,7% ni taşkil etadi. Mevasi garkibida 8—20% quruq modda, 18% qand (saxaroza), 0,1—0,7% kletçatka, 0,2—35,2 mg% S, RR vitaminlari, folat kislota, kaliy, natriy, kalsiy, magniy, temir, fosfor, oltingugurt va b. mikroelementlar bor.

Q. issiqsevar, yoruğsevar ösimlik, qurğoqçilikka va tuproq şörlanişiga çidamli. Jahonda eng yaxşi Q.lar Özbekistonda yetiştiriladi. Xalq seleksiyasida uning 150 dan ortiq navi yaratilgan. Özbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoşkaçilik in-tida ilmiy seleksiya asosida çiqarilgan va yaxşilangan 50 dan ortiq nav r-nlaştirilgan. Özbekistonda ekiladigan qovun navlari tört botanik turga mansub: handalak, amiri, kassaba va zard. Handalak turiga deyarli barça ertapişar Q. navlari — Kökça, Handalak, sariq handalak, Zamça va b. kiradi. Amiri turiga barça yozda pişadigan Q. navlari — Davlatboy, Toşloqi, Dahbedi, kassaba turiga Börikalla, Gurvak, zard turiga qişki Q. navlari (Umrboqiy, Köyboş, Gulobi) va b. kiradi. Uruği tuproq harorati 14— 15° ga yetganda una boşlaydi (13° dan past haroratda uruğ çiriydi). Ekilgandan keyin 5—7 kunda maysa unib çiqadi. Q.ning ertapişar, örtapi-şar, keçpişar navlari bor. Ertapişar navlari 55—65, örtapişarlari 67—70, keçpişar navlari 80— 90 kunda yetiladi. Q. yangiligida yey-iladi, qoqi solinadi. Şinni, murabbolar qilinadi. Tibbiyotda bod, belangi, sil, kamqonlik, ziqnafas, jigar va buyrak kasalliklarini davolaşda tavsiya etiladi. Sepkil, doğ va boşdagi qazğoqni yöqotişda foyda qiladi. Xalq tabobatida podagra (niqriz) ga davo, peşob haydovçi, qabziyatdan xoli qiluvçi, asabni tinçlantiruvçi omil sifatida qöllaniladi. Q. Özbekistonda 3 muddatda: ertapişar navlari 10—30 apr.da, örtapişar navlari 20 apr. — 15 mayda, keçpişar navlari 10— 30 mayda, puşta kengligi 2,8 — 3 m, tuplar oraliği 70x90 sm qilib, dorilab 2—3 kun ivitilgan uruğlar 3—4 tadan 3—6 sm çuqurlikka (ayrim xöjaliklarda xanjuvar qilinib) ekiladi. Çopiq paytida yagana qilib bittadan ösimlik qoldiriladi. Ösuv davrida qator oralari 2—3 marta yumşatiladi (çopiq qilinadi). Tuproq şaroitiga qarab 5—6 marta suğoriladi. Hosildorligi 250—300 s/ga. Özbekistonda Q.ning 36 dan ortiq navi r-nlaştirilib, davlat reyestriga kiritilgan (2004). Eng köp ekiladigan navlari: Oquruğ, Asati, Börikalla, Köktinna, Kökça, Çögari, Qiziluruğ, mahalliy sariq handalak, Obi novvot, Şakarpalak va b.

Erta hosil oliş uçun issiqxonalarda yoki oçiq dalada plyonka ostida köçatidan ekib yetiştiriladi.

Zararkunandalari: poliz biti, örgimçakkana, qovun paşşasi, kök qurt tunlami va b.

Kasalliklari: oqpalak, qovun bakteriozi, makrosporioz va b.

Ad.: Özbekiston qovunlari, T., 1962; Yermoxin V.N., Karimov A.K., Özbekiston qovunlari, T., 1969; Ostonaqulov T.E., Sabzavot ekinlari biologiyasi va östiriş texnologiyasi, T., 1997; Böriyev X.Ç.. Aşurmatov O.A., Poliz ekinlari biologiyasi va yetiştiriş texnologiyasi. T.. 2001; Hakimov R.A., Hakimov A.S.. Toşmuhamedov A., Sabzavot va poliz ekinlari uruğçiligi, T., 2003.

Abdulaziz Abbosov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚОВУН— қовоқдошлар оиласи бодринг туркумига мансуб бир йиллик ўт ўсимликлар тури; полиз экини. Айрим ҳолларда мустақил туркумга ажратилади. Ёввойи ҳолда Жан.-Ғарбий Осиё ва Африкада учрайди. Маданий навларининг ватани — Кичик ва Ўрта Осиё (2 минг й. дан бери экилади). Қ. Жан. Европада, Осиёнинг кўпгина р-нларида, Шим. Америка (АҚШ) ва б.да етиштирилади. Марказий Осиёда қ. экиладиган майдони жиҳатидан полиз экинлари орасида 1-ўринда туради. Қ.нинг маданий кенжа турлари: Ўрта Осиё Қ.и, Кичик Осиё Қ.и, Европа Қ.и; ярим маданий кенжа турлари: илонсимон Қ., хитой Қ.и; ёввойи ҳамда итқовунлар бор. Илдизи ўқилдиз. уз. 1 м гача боради. Палаги ингичка, ётиб ўсади. Жуда кўплаб ён шохлар чиқаради. Барглари узун бандли, палакда кетма-кет жойлашган. Гултожи сариқ, одатда, беш тожбаргли, оталиклари бешта, чангдонлари икки уяли, бир уйли, айрим жинсли. қ. мевасининг шакли турлича (юмалоқ, овалсимон, чўзинчоқ ва б.). Пўсти қалин (1,5—2 см), ўртача (1 — 1,5 см), юпқа (0,5— 1,4 см), қаттиқ; эти жуда юмшоқ, юмшоқ, куврак, серсув, сершира, қумоқ, баъзилариники толали, ранги оқ, қизил, сарғиш, яшилроқ. Уруғи оқ, оч сариқ ва сариқ. 1000 дона уруғи вазни 30—45 г. Навига қараб Қ. вазнида эти 63—84, пўсти 10—30. уруғи ва уруғтутарлари 3,1—7,7% ни ташкил этади. Меваси гаркибида 8—20% қуруқ модда, 18% қанд (сахароза), 0,1—0,7% клетчатка, 0,2—35,2 мг% С, РР витаминлари, фолат кислота, калий, натрий, кальций, магний, темир, фосфор, олтингугурт ва б. микроэлементлар бор.

Қ. иссиқсевар, ёруғсевар ўсимлик, қурғоқчиликка ва тупроқ шўрланишига чидамли. Жаҳонда энг яхши Қ.лар Ўзбекистонда етиштирилади. Халқ селекциясида унинг 150 дан ортиқ нави яратилган. Ўзбекистон сабзавот, полиз экинлари ва картошкачилик ин-тида илмий селекция асосида чиқарилган ва яхшиланган 50 дан ортиқ нав р-нлаштирилган. Ўзбекистонда экиладиган қовун навлари тўрт ботаник турга мансуб: ҳандалак, амири, кассаба ва зард. Ҳандалак турига деярли барча эртапишар Қ. навлари — Кўкча, Ҳандалак, сариқ ҳандалак, Замча ва б. киради. Амири турига барча ёзда пишадиган Қ. навлари — Давлатбой, Тошлоқи, Даҳбеди, кассаба турига Бўрикалла, Гурвак, зард турига қишки Қ. навлари (Умрбоқий, Кўйбош, Гулоби) ва б. киради. Уруғи тупроқ ҳарорати 14— 15° га етганда уна бошлайди (13° дан паст ҳароратда уруғ чирийди). Экилгандан кейин 5—7 кунда майса униб чиқади. Қ.нинг эртапишар, ўртапи-шар, кечпишар навлари бор. Эртапишар навлари 55—65, ўртапишарлари 67—70, кечпишар навлари 80— 90 кунда етилади. Қ. янгилигида ей-илади, қоқи солинади. Шинни, мурабболар қилинади. Тиббиётда бод, беланги, сил, камқонлик, зиқнафас, жигар ва буйрак касалликларини даволашда тавсия этилади. Сепкил, доғ ва бошдаги қазғоқни йўқотишда фойда қилади. Халқ табобатида подагра (ниқриз) га даво, пешоб ҳайдовчи, қабзиятдан холи қилувчи, асабни тинчлантирувчи омил сифатида қўлланилади. Қ. Ўзбекистонда 3 муддатда: эртапишар навлари 10—30 апр.да, ўртапишар навлари 20 апр. — 15 майда, кечпишар навлари 10— 30 майда, пушта кенглиги 2,8 — 3 м, туплар оралиғи 70x90 см қилиб, дорилаб 2—3 кун ивитилган уруғлар 3—4 тадан 3—6 см чуқурликка (айрим хўжаликларда ханжувар қилиниб) экилади. Чопиқ пайтида ягана қилиб биттадан ўсимлик қолдирилади. Ўсув даврида қатор оралари 2—3 марта юмшатилади (чопиқ қилинади). Тупроқ шароитига қараб 5—6 марта суғорилади. Ҳосилдорлиги 250—300 ц/га. Ўзбекистонда Қ.нинг 36 дан ортиқ нави р-нлаштирилиб, давлат реестрига киритилган (2004). Энг кўп экиладиган навлари: Оқуруғ, Асати, Бўрикалла, Кўктинна, Кўкча, Чўгари, Қизилуруғ, маҳаллий сариқ ҳандалак, Оби новвот, Шакарпалак ва б.

Эрта ҳосил олиш учун иссиқхоналарда ёки очиқ далада плёнка остида кўчатидан экиб етиштирилади.

Зараркунандалари: полиз бити, ўргимчаккана, қовун пашшаси, кўк қурт тунлами ва б.

Касалликлари: оқпалак, қовун бактериози, макроспориоз ва б.

Ад.: Ўзбекистон қовунлари, Т., 1962; Ермохин В.Н., Каримов А.К., Ўзбекистон қовунлари, Т., 1969; Остонақулов Т.Э., Сабзавот экинлари биологияси ва ўстириш технологияси, Т., 1997; Бўриев Х.Ч.. Ашурматов О.А., Полиз экинлари биологияси ва етиштириш технологияси. Т.. 2001; Ҳакимов Р.А., Ҳакимов А.С.. Тошмуҳамедов А., Сабзавот ва полиз экинлари уруғчилиги, Т., 2003.

Абдулазиз Аббосов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.