Qöyqirilgan qal'a
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 427-b. — ziyouz.com
Qöyqirilgan qal'a - qad. otaşparastlar ibodatxonasi va qişloq xarobasi (mil. av. 4 — mil. 4-a.). Törtköl ş.dan 22 km şim.-şarqda. Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspe-ditsiyasi (rahbari S.P.Tolstov) röy-xatga olgan (1938). 1951—57 y.lardagi qazişmalar natijasida qad. xorazmliklarning maqbara-qasri va mil. av. 4—3-a.larga oid doira şaklidagi ikki qavatli markaziy ibodatxona binosi (diametri 44,4 m, bal. 9,5 m ga yaqin) qazib örganilgan. Ibodatxona atrofi 2 qator paxsa va xom ğiştdan tiklangan mudofaa devori bilan öralgan. Qal'a atrofida xandaq (eni 15 m, çuq. 3 m) bölib, qadimda suv bilan töldirilgan. Q.q. devorida Örta Osiyo, Yaqin va Örta Şarq qul-dorlik davri şaharlar qurilişi uslubiga xos börtib çiqib turgan maxsus burjlar bölib, ularda öq otiş uçun nişon tuynuklari bor. Devor bilan markaziy bino oraliğida xöjalik inşootlari joylaşgan. Ravoqlar uçun trapetsiya şaklidagi maxsus ğişt qöllanilgan. Qal'aning şarqiy qismida darvozasi bölib, darvoza oldi labirint şaklida qurilgan. Q.q. markazidagi 2 qavatli binoga maxsus zinapoyalarda çiqilgan. Uyning tomi tekis. 1-qavatda alohida-atohida 8 ta gumbazli xonalar bölib, ular içidan sopoldan yasalgan tobutlar, idiş-tovoqlar, har xil rasmlar solingan yoğ idiş (xum va közaça)lar, naqşinkor suvdonlar topilgan. Topilmalar içida ma'budlarning terrakota haykalçalari, devorga işlangan rangli naqşlar, osmon jismlarini kuzatişga möljallangan buyumlar bor. Ostodonlar dafn marosimlaridan, sopoldagi yozuvlar esa qad. xorazmliklarning tili va yozuvlari haqida qimmatli ma'lumotlar beradi.
Ad.: Koy-Krilgan-kala — pamyatnik kul-turm drevnego Xorezma IV v. do n.e. — IV v.n.e. (otv. red. S.P.Tolstov, B.I.Vaynberg), M , 1967.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎЙҚИРИЛГАН ҚАЛЪА - қад. оташпарастлар ибодатхонаси ва қишлоқ харобаси (мил. ав. 4 — мил. 4-а.). Тўрткўл ш.дан 22 км шим.-шарқда. Хоразм археология-этнография экспе-дицияси (раҳбари С.П.Толстов) рўй-хатга олган (1938). 1951—57 й.лардаги қазишмалар натижасида қад. хоразмликларнинг мақбара-қасри ва мил. ав. 4—3-а.ларга оид доира шаклидаги икки қаватли марказий ибодатхона биноси (диаметри 44,4 м, бал. 9,5 м га яқин) қазиб ўрганилган. Ибодатхона атрофи 2 қатор пахса ва хом ғиштдан тикланган мудофаа девори билан ўралган. Қалъа атрофида хандақ (эни 15 м, чуқ. 3 м) бўлиб, қадимда сув билан тўлдирилган. Қ.қ. деворида Ўрта Осиё, Яқин ва Ўрта Шарқ қул-дорлик даври шаҳарлар қурилиши услубига хос бўртиб чиқиб турган махсус буржлар бўлиб, уларда ўқ отиш учун нишон туйнуклари бор. Девор билан марказий бино оралиғида хўжалик иншоотлари жойлашган. Равоқлар учун трапеция шаклидаги махсус ғишт қўлланилган. Қалъанинг шарқий қисмида дарвозаси бўлиб, дарвоза олди лабиринт шаклида қурилган. Қ.қ. марказидаги 2 қаватли бинога махсус зинапояларда чиқилган. Уйнинг томи текис. 1-қаватда алоҳида-атоҳида 8 та гумбазли хоналар бўлиб, улар ичидан сополдан ясалган тобутлар, идиш-товоқлар, ҳар хил расмлар солинган ёғ идиш (хум ва кўзача)лар, нақшинкор сувдонлар топилган. Топилмалар ичида маъбудларнинг терракота ҳайкалчалари, деворга ишланган рангли нақшлар, осмон жисмларини кузатишга мўлжалланган буюмлар бор. Остодонлар дафн маросимларидан, сополдаги ёзувлар эса қад. хоразмликларнинг тили ва ёзувлари ҳақида қимматли маълумотлар беради.
Ад.: Кой-Крылган-кала — памятник куль-турм древнего Хорезма IV в. до н.э. — IV в.н.э. (отв. ред. С.П.Толстов, Б.И.Вайнберг), М , 1967.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.