Qozikalon
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 203–204-b. — ziyouz.com
Qozikalon - boş qozi, eng yuqori darajadagi qozi (oliy mahkama raisi). Örta Osiyo xonliklarida barça qozilar, dindorlar va mullalarning boşliği, ya'ni raisi bölib, ular ustidan nazorat qilgan. Boş qozi ham diniy, ham adliya işlarini boşqargan. Barça musulmon mamlakatlarida bölgani kabi Xiva xonligida ham huquq masalalari dinga qaraşli, ya'ni dindorlar qölida bölganligi sababli, Q. barça huquq masalalari va qöşin ma'muriyatining ham raisi hisoblangan.
Q. fuqarolarning da'volari, janjallari bilan ham şuğullangan. Oliy jazo talab qilinadigan jinoiy işlar uning vazifasiga kirmagan. Bu işlarni xonning özigina körgan. 1824—25 y.larda xonlikdagi q. ning 11 ta navkari bölgan.
Q rasmiy qabul marosimlarida xonning öng tomonida, 1-örinda ötirgan. Q. Buxoro amirligida ham xuddi şunday vazifani bajargan.
Xiva xonligi mutlaq monarxiya davlati bölgani uçun oliy sud hokimiyati xon ixtiyorida bölsa-da, biroq şunga qaramay Q. ham katta vakolatlarga ega edi. Mas, maoş tölanadiganlar röyxatida şayx ul-islomdan keyin turgan. Xonlikda 2 ta qozi — q. va qozi-askar bölgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОЗИКАЛОН - бош қози, энг юқори даражадаги қози (олий маҳкама раиси). Ўрта Осиё хонликларида барча қозилар, диндорлар ва муллаларнинг бошлиғи, яъни раиси бўлиб, улар устидан назорат қилган. Бош қози ҳам диний, ҳам адлия ишларини бошқарган. Барча мусулмон мамлакатларида бўлгани каби Хива хонлигида ҳам ҳуқуқ масалалари динга қарашли, яъни диндорлар қўлида бўлганлиги сабабли, Қ. барча ҳуқуқ масалалари ва қўшин маъмуриятининг ҳам раиси ҳисобланган.
Қ. фуқароларнинг даъволари, жанжаллари билан ҳам шуғулланган. Олий жазо талаб қилинадиган жиноий ишлар унинг вазифасига кирмаган. Бу ишларни хоннинг ўзигина кўрган. 1824—25 й.ларда хонликдаги қ. нинг 11 та навкари бўлган.
Қ расмий қабул маросимларида хоннинг ўнг томонида, 1-ўринда ўтирган. Қ. Бухоро амирлигида ҳам худди шундай вазифани бажарган.
Хива хонлиги мутлақ монархия давлати бўлгани учун олий суд ҳокимияти хон ихтиёрида бўлса-да, бироқ шунга қарамай Қ. ҳам катта ваколатларга эга эди. Мас, маош тўланадиганлар рўйхатида шайх ул-исломдан кейин турган. Хонликда 2 та қози — қ. ва қози-аскар бўлган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.