Qozilar sudi

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 204-b. — ziyouz.com

Qozilar sudi — islom paydo bölgan davrdan musulmon mamlakatlaridagi ayblovçi va ijro etuvçi asosiy davlat organi. Ularga xalifalar va hukmdorlarning noibi hisoblanadigan qozilar boşçilik qilgan. Qozilar turli da'vo va janjallarni şariattya asoslanib hal qilganlar. Hozir ham bir qança islom davlatlari (Saudiya Arabistoni, Yaman, Iroq, Eron, Pokiston va b.)da Q.s. özining asosiy vazifalarini saqlab qolgan.

Urta Osiyo hududidagi xonliklarda har bir dahada Q.s. bölgan. Ularda iş qözğatiş va dastlabki tergov bosqiçlari yöq edi. Çunki hoz. körinişdagi tergov, prokuratura va advokatura organlarining özi bölmagan. 1920 y. Buxoro va Xorazmda Q.s. tugatildi. Yangi xalq sudlari taşkil etildi. Sovet xalq sudlari Buxoro va Xorazmning rus aholisi joylaşgan hududida faoliyat körsatgan bölsa, mahalliy xalq uçun şariatga asoslangan qozi xalq sudlari iş olib borgan. 1924 y. 5 yanv.dagi «Sud qurilişi töğrisidagi nizom» BXSRda amalda bölgan sud tizimini qayta tuzdi va Q.s.da xalq maslahatçilari qatnaşişini joriy etdi, bu bilan kollegial sud tizimini yölga qöydi.

Tub musulmon aholi uçun sud işidagi bu islohot natijasida sudning şakli özgardi, endi yakkaboşçilik sudi kollegial sudga aylandi. Xalq sudida sudyalar, maslahatçilar bölib, sovetça iş yuritiş joriy qilinganligiga qaramay, mohiyatan Q.s.dan farqi yöqday edi. Q.s.ni tugatiş töğrisidagi qarorni musulmon ruhoniylari dinga tazyiq sifatida baholadilar. Şu sababli Turkistonda Q.s.ini qisman tiklaş boşlandi. Bu haqda 1921 y. 6 okt.da Turkiston MIKning dekreti e'lon qilindi. 1922 y. 26 mayda TASSR hukumati respublikaning barça hududida Q.s.ni qayta tiklaş haqida dekret çiqardi. Ana şu asosida Q.s. yana bir neça yil iş olib bordi. Özbekiston SSR XKSning 1928 y. 18 fev. qarori bilan u Özbekistonda öz faoliyatini töxtatdi.

Şoiraxon Eşonova.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚОЗИЛАР СУДИ — ислом пайдо бўлган даврдан мусулмон мамлакатларидаги айбловчи ва ижро этувчи асосий давлат органи. Уларга халифалар ва ҳукмдорларнинг ноиби ҳисобланадиган қозилар бошчилик қилган. Қозилар турли даъво ва жанжалларни шариаття асосланиб ҳал қилганлар. Ҳозир ҳам бир қанча ислом давлатлари (Саудия Арабистони, Яман, Ироқ, Эрон, Покистон ва б.)да Қ.с. ўзининг асосий вазифаларини сақлаб қолган.

Урта Осиё ҳудудидаги хонликларда ҳар бир даҳада Қ.с. бўлган. Уларда иш қўзғатиш ва дастлабки тергов босқичлари йўқ эди. Чунки ҳоз. кўринишдаги тергов, прокуратура ва адвокатура органларининг ўзи бўлмаган. 1920 й. Бухоро ва Хоразмда Қ.с. тугатилди. Янги халқ судлари ташкил этилди. Совет халқ судлари Бухоро ва Хоразмнинг рус аҳолиси жойлашган ҳудудида фаолият кўрсатган бўлса, маҳаллий халқ учун шариатга асосланган қози халқ судлари иш олиб борган. 1924 й. 5 янв.даги «Суд қурилиши тўғрисидаги низом» БХСРда амалда бўлган суд тизимини қайта тузди ва Қ.с.да халқ маслаҳатчилари қатнашишини жорий этди, бу билан коллегиал суд тизимини йўлга қўйди.

Туб мусулмон аҳоли учун суд ишидаги бу ислоҳот натижасида суднинг шакли ўзгарди, энди яккабошчилик суди коллегиал судга айланди. Халқ судида судьялар, маслаҳатчилар бўлиб, советча иш юритиш жорий қилинганлигига қарамай, моҳиятан Қ.с.дан фарқи йўқдай эди. Қ.с.ни тугатиш тўғрисидаги қарорни мусулмон руҳонийлари динга тазйиқ сифатида баҳоладилар. Шу сабабли Туркистонда Қ.с.ини қисман тиклаш бошланди. Бу ҳақда 1921 й. 6 окт.да Туркистон МИКнинг декрети эълон қилинди. 1922 й. 26 майда ТАССР ҳукумати республиканинг барча ҳудудида Қ.с.ни қайта тиклаш ҳақида декрет чиқарди. Ана шу асосида Қ.с. яна бир неча йил иш олиб борди. Ўзбекистон ССР ХКСнинг 1928 й. 18 фев. қарори билан у Ўзбекистонда ўз фаолиятини тўхтатди.

Шоирахон Эшонова.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.