Qozon
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 205-b. — ziyouz.com
Qozon — RF dagi şahar, Tatariston Respublikasi poytaxti (1990 y. dan). Volga böyining muhim sanoat va madaniy markazlaridan biri. Volga daryosi çap sohilida. Yirik daryo por-ti. T. y. stansiyasi. Avtomobil yöllari çorrahasi. Aeroport bor. Aholisi 1105,3 ming kişi (2002). 5 ma'muriy tu-manga bölingan.
Q.ga 1-ming yillik oxirida Qozon daryosining örta oqimida bulğorlar asos solgan. 1399 y.da Moskva knyazi Yuriy Dmitriyeviç qöşinlari tomonidan Q. vayron qilindi va 30 — 40 y.dan söng qayta tiklandi. Keyinçalik şahar örnida Kreml qurildi. 15-a.dan Örta Volga böyining yirik iqtisodiy va savdo markazi, 1438 y.dan Qozon xonli-gining poytaxti. 1552 y.da rus podşosi Ivan Grozniy qöşinlari tomonidan bosib olingan. 1708 y. dan Qozon gubernyasi markazi. 19-a.da Q.da sanoat korxonalari paydo böla boşladi. 1804 y.da un-t oçildi. q. 1920—90 y.larda Tatariston ASSR poytaxti.
Maşinasozlik (aviasozlik, motor-sozlik, «Teplokontrol», vakuum texnikasi i. ç. birlaşmalari; kompressor, elektron-hisoblaş texnika mahsulotlari i. ç. va b.) va metallsozlik, kimyo va neft kimyosi («Kazan-orgsintez», «Tasma», kimyo-farmatsevtika korxonalari; sintetik kauçuk, uy-rözğor kimyosi mahsulotlari va b.), yengil (möyna, kön-teri mahsulotlari va b.), oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. 11 oliy öquv yurti (şu jumladan, un-t, konservatoriya), 6 teatr (opera va balet teatri va b.), 8 muzey (Tatariston Respublikasi, tasviriy san'at, M.Gorkiy nomidagi muzeylar va b.) bor. Şaharda me'moriy yodgorliklardan Kreml va yodgorliklar majmuasi (16—18-a.lar), şu jumladan, Suyumbeka minorasi (17— 18-a. boşlari), Petropavlovsk sobori (18-a., hoz. sobor binosi — planetariy), Marjoniy masjidi (18-a.), gubernator saroyi (19-a.), qozon universiteti majmuasi (19-a., klassitsizm uslubida qurilgan) saqlangan. Q.da şaharning bunyod etilganiga 1000 yil tölganligi munosabati bilan bir yöla 5 ming kişi namoz öqiydigan tört minorali Qul Şarif jome masjidi öz örnida qayta tiklandi. Yevropada eng katta bölgan bu masjid 1552 y. Ivan Grozniy Q.ni bosib olgan vaqtda butunlay buzib taşlangan edi.
Qozon Kremli YUNESKO tomonidan Jahon merosi röyxatiga kiritilgan (2000). 2005 y. Q.ning 1000 y.ligi nişonlandi. Metropoliten işga tuşirildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОЗОН — РФ даги шаҳар, Татаристон Республикаси пойтахти (1990 й. дан). Волга бўйининг муҳим саноат ва маданий марказларидан бири. Волга дарёси чап соҳилида. Йирик дарё пор-ти. Т. й. станцияси. Автомобиль йўллари чорраҳаси. Аэропорт бор. Аҳолиси 1105,3 минг киши (2002). 5 маъмурий ту-манга бўлинган.
Қ.га 1-минг йиллик охирида Қозон дарёсининг ўрта оқимида булғорлар асос солган. 1399 й.да Москва князи Юрий Дмитриевич қўшинлари томонидан Қ. вайрон қилинди ва 30 — 40 й.дан сўнг қайта тикланди. Кейинчалик шаҳар ўрнида Кремль қурилди. 15-а.дан Ўрта Волга бўйининг йирик иқтисодий ва савдо маркази, 1438 й.дан Қозон хонли-гининг пойтахти. 1552 й.да рус подшоси Иван Грозний қўшинлари томонидан босиб олинган. 1708 й. дан Қозон губерняси маркази. 19-а.да Қ.да саноат корхоналари пайдо бўла бошлади. 1804 й.да ун-т очилди. қ. 1920—90 й.ларда Татаристон АССР пойтахти.
Машинасозлик (авиасозлик, мотор-созлик, «Теплоконтроль», вакуум техникаси и. ч. бирлашмалари; компрессор, электрон-ҳисоблаш техника маҳсулотлари и. ч. ва б.) ва металлсозлик, кимё ва нефть кимёси («Казань-оргсинтез», «Тасма», кимё-фармацевтика корхоналари; синтетик каучук, уй-рўзғор кимёси маҳсулотлари ва б.), енгил (мўйна, кўн-тери маҳсулотлари ва б.), озиқ-овқат саноатлари ривожланган. 11 олий ўқув юрти (шу жумладан, ун-т, консерватория), 6 театр (опера ва балет театри ва б.), 8 музей (Татаристон Республикаси, тасвирий санъат, М.Горький номидаги музейлар ва б.) бор. Шаҳарда меъморий ёдгорликлардан Кремль ва ёдгорликлар мажмуаси (16—18-а.лар), шу жумладан, Суюмбека минораси (17— 18-а. бошлари), Петропавловск собори (18-а., ҳоз. собор биноси — планетарий), Маржоний масжиди (18-а.), губернатор саройи (19-а.), қозон университети мажмуаси (19-а., классицизм услубида қурилган) сақланган. Қ.да шаҳарнинг бунёд этилганига 1000 йил тўлганлиги муносабати билан бир йўла 5 минг киши намоз ўқийдиган тўрт минорали Қул Шариф жоме масжиди ўз ўрнида қайта тикланди. Европада энг катта бўлган бу масжид 1552 й. Иван Грозний Қ.ни босиб олган вақтда бутунлай бузиб ташланган эди.
Қозон Кремли ЮНЕСКО томонидан Жаҳон мероси рўйхатига киритилган (2000). 2005 й. Қ.нинг 1000 й.лиги нишонланди. Метрополитен ишга туширилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.