Qozon xonligi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 206-b. — ziyouz.com
Qozon xonligi - Oltin Örda inqirozidan söng Örta Volga böyi — Volga-Kama Bulğoriyasi hududida taşkil topgan davlat (1438—1552). Qozon xonlari sulolasiga Uluğ Muhammad (1438— 45) asos solgan. Markazi — Qozon ş. Q.x. aholisi Qozon tatarlari (Volga bulğorlarining avlodlari), mari, çuvaş, udmurd, mordva va boşqirdlardan iborat bölgan. Ular, asosan, dehqonçilik bilan şuğullangan.
Şaharlarida hunarmandçilik rivojlangan. Q.x. Rus davlati, Sibir, Kavkaz va Şarq davlatlari bilan savdo aloqalari olib borgan. Hokimiyatni yirik zodagonlar kengaşi(devon) maslahati bilan xon boşqargan. Şirin, bahrin, arğin, qipçoq uruğ vakillari — qaraçlar, zodagonlarning oliy tabaqasini taşkil etgan. Bulardan keyingi örinda sultonlar va amirlar, mirzalar, ulanlar va askarlar turgan. Musulmon ruhoniylar katta hurmatga sazovor bölganlar. Aholining asosiy qismini qora xalq» taşkil etgan.
Q.x. ma'muriy jihatdan doruğlar (okrug) va uluslarga bölingan. Armiyani xonga qaraşli gvardiya, alohida zodagon qöşinlar va soliq tölovçi xalq orasidan çiqqan köngillilar taşkil etgan.
Q.x. Rus yeriga tez-tez talonçilik hujumlari uyuştirib turgan, Rus qöşinlari esa 1467—69 y.larda Qozon, Vyatka ş.lariga yuriş qilgan. 1487 y.gi yuriş natijasida Alixon taxtdan ağdarilib, uning örnini akasi muhammad Ali (Ivan III ning gumaştasi) egallagan. Şu vaqtdan boşlab 1521 y.gaça Q.x. Rossiyaga qaram (vassal) davlat bölib qolgan. 1552 y. rus qöşinlari Qozonni bosib olgaç, Q.x. tugatilgan va Örta Volga böyining hammasi Rossiya tarkibiga kiritilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОЗОН ХОНЛИГИ - Олтин Ўрда инқирозидан сўнг Ўрта Волга бўйи — Волга-Кама Булғорияси ҳудудида ташкил топган давлат (1438—1552). Қозон хонлари сулоласига Улуғ Муҳаммад (1438— 45) асос солган. Маркази — Қозон ш. Қ.х. аҳолиси Қозон татарлари (Волга булғорларининг авлодлари), мари, чуваш, удмурд, мордва ва бошқирдлардан иборат бўлган. Улар, асосан, деҳқончилик билан шуғулланган.
Шаҳарларида ҳунармандчилик ривожланган. Қ.х. Русь давлати, Сибирь, Кавказ ва Шарқ давлатлари билан савдо алоқалари олиб борган. Ҳокимиятни йирик зодагонлар кенгаши(девон) маслаҳати билан хон бошқарган. Ширин, баҳрин, арғин, қипчоқ уруғ вакиллари — қарачлар, зодагонларнинг олий табақасини ташкил этган. Булардан кейинги ўринда султонлар ва амирлар, мирзалар, уланлар ва аскарлар турган. Мусулмон руҳонийлар катта ҳурматга сазовор бўлганлар. Аҳолининг асосий қисмини қора халқ» ташкил этган.
Қ.х. маъмурий жиҳатдан доруғлар (округ) ва улусларга бўлинган. Армияни хонга қарашли гвардия, алоҳида зодагон қўшинлар ва солиқ тўловчи халқ орасидан чиққан кўнгиллилар ташкил этган.
Қ.х. Русь ерига тез-тез талончилик ҳужумлари уюштириб турган, Русь қўшинлари эса 1467—69 й.ларда Қозон, Вятка ш.ларига юриш қилган. 1487 й.ги юриш натижасида Алихон тахтдан ағдарилиб, унинг ўрнини акаси муҳаммад Али (Иван III нинг гумаштаси) эгаллаган. Шу вақтдан бошлаб 1521 й.гача Қ.х. Россияга қарам (вассал) давлат бўлиб қолган. 1552 й. рус қўшинлари Қозонни босиб олгач, Қ.х. тугатилган ва Ўрта Волга бўйининг ҳаммаси Россия таркибига киритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.