Qozoq tili

Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 208-b. — ziyouz.com

Qozoq tili — turkiy tillarning qipçoq guruhiga mansub tillardan; qoraqalpoq va nöğay tillari bilan bir-galikda qipçoq tillarinnng qipçoq-nöğay guruhçasini taşkil etadi. Qozoğiston Respublikasining davlat tili. Asosan, Qozoğiston, Xitoy, Özbekiston, Rossiya Federatsiyasi, Mongoliyada, şuningdek, Turkmaniston, Qirğiziston, Tojikiston, Afğoniston, Turkiya, Ukraina va b. mamlakatlarda tarqalgan. Q.t.da sözlaşuvçilarning umumiy soni qariyb 9,5 mln. kişi.

Q.t.ning dialektik bölinişi haqida aniq bir fikr yöq: ba'zi manbalarda 2 ta, ba'zilarida esa 3 ta (şim.-şarqiy, jan. va ğarbiy) lah-jaga bölinişi haqida fikrlar mavjud. Lahjalar leksik tarkibi va fonetik xususiyatlari jihatdan özaro farq qiladi.

Q.t.ning fonetik xususiyatlari: 9 unli fonemaga ega, unlilar ohangdoşligi (lab singarmonizmi) va undoşlar assimilyatsiyasi mavjud, söz urğusi, asosan, dinamik xususiyatga ega. Böğinlar 3 turga ajraladi: oçiq, yarim yopiq va yopiq. Morfologik xususiyatlari: otlar kelişiklar bilan turlanadi, ot yasalişida affiksatsiya va kompozitsiya usullari mavjud bölsa, sifatlar leksik-semantik, morfologik va sintaktik usullar bilan yasaladi; son va olmoş turkumlari farqli belgilarga ega emas. Fe'llar morfologik tuzilişiga köra, tub va yasama fe'llarga bölinadi, fe'l turkumida 4 mayl (aniqlik, buyruq, istak va şart), 3 zamon (ötgan, hoz., kelasi) farqlanadi. ravişlar asliy va nisbiy turlarga bölinsa, yordamçi söz turkumlari umumturkiy xususiyatlarga ega. Sintaktik xususiyatlari: 4 xil sintaktik aloqa turi (moslaşuv, munosabatlaşuv, boşqaruv, bitişuv), 4 xil gap turi (darak, söroq, buyruq va undov) farklanadi. Gap bölaklari tasnifi va tavsifi, gapda sözlar tartibi umumturkiy qonuniyatlarga asoslanadi. Qöşma gaplar boğlovçisiz va boğlovçili turlarga bölinadi. leksik xususiyatlari: Q.t. leksikasining öz qatlamini qad. turkiy tillardan semantik va struktur-morfologik özgarişlarga uçrab ötgan umumturkiy qatlam taşkil etadi, şuningdek, unda arab, fors, möğul, özbek, tatar, rus va xitoy tillaridan özlaşgan sözlar qatlami ham mavjud.

Arab grafikasiga asoslangan yozma adabiy Q.t. 19-a. 2-yarmida paydo bölib, taniqli qozoq ma'rifatparvarlari Abay Qönonboyev va Ibray Oltinsarinlar faoliyati tufayli 19-a. oxirida töliq şakllandi. Yozuvi 1930 y.gaça arab grafikasi asosida, 1930—40 ylarda lotin grafikasi asosida bölgan. 1940 y.dan rus grafikasi asosidagi yozuv joriy etilgan.

Ad. Musabayev G. G., Sovremennş kazaxskiy yazmk, ç.1, Leksika, Alma-Ata, 1959; Musabayev G. G., Sovremenniy0 kazaxskiy yazik, ç.2, Fonetika i morfologiya, Alma-Ata, 1962;Tomanov M., Qazaqtan tarixi fammatikasi. Fonetika, Morfologiya, Almatn, 1981; Baskakov N.A., Vvedeniye v izuçeniye tyurkskix yazmkov, 2-izd., M., 1969.

Abduvahob Madvaliyev, Isroil Pölatov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ҚОЗОҚ ТИЛИ — туркий тилларнинг қипчоқ гуруҳига мансуб тиллардан; қорақалпоқ ва нўғай тиллари билан бир-галикда қипчоқ тилларинннг қипчоқ-нўғай гуруҳчасини ташкил этади. Қозоғистон Республикасининг давлат тили. Асосан, Қозоғистон, Хитой, Ўзбекистон, Россия Федерацияси, Монголияда, шунингдек, Туркманистон, Қирғизистон, Тожикистон, Афғонистон, Туркия, Украина ва б. мамлакатларда тарқалган. Қ.т.да сўзлашувчиларнинг умумий сони қарийб 9,5 млн. киши.

Қ.т.нинг диалектик бўлиниши ҳақида аниқ бир фикр йўқ: баъзи манбаларда 2 та, баъзиларида эса 3 та (шим.-шарқий, жан. ва ғарбий) лаҳ-жага бўлиниши ҳақида фикрлар мавжуд. Лаҳжалар лексик таркиби ва фонетик хусусиятлари жиҳатдан ўзаро фарқ қилади.

Қ.т.нинг фонетик хусусиятлари: 9 унли фонемага эга, унлилар оҳангдошлиги (лаб сингармонизми) ва ундошлар ассимиляцияси мавжуд, сўз урғуси, асосан, динамик хусусиятга эга. Бўғинлар 3 турга ажралади: очиқ, ярим ёпиқ ва ёпиқ. Морфологик хусусиятлари: отлар келишиклар билан турланади, от ясалишида аффиксация ва композиция усуллари мавжуд бўлса, сифатлар лексик-семантик, морфологик ва синтактик усуллар билан ясалади; сон ва олмош туркумлари фарқли белгиларга эга эмас. Феъллар морфологик тузилишига кўра, туб ва ясама феълларга бўлинади, феъл туркумида 4 майл (аниқлик, буйруқ, истак ва шарт), 3 замон (ўтган, ҳоз., келаси) фарқланади. равишлар аслий ва нисбий турларга бўлинса, ёрдамчи сўз туркумлари умумтуркий хусусиятларга эга. Синтактик хусусиятлари: 4 хил синтактик алоқа тури (мослашув, муносабатлашув, бошқарув, битишув), 4 хил гап тури (дарак, сўроқ, буйруқ ва ундов) фаркланади. Гап бўлаклари таснифи ва тавсифи, гапда сўзлар тартиби умумтуркий қонуниятларга асосланади. Қўшма гаплар боғловчисиз ва боғловчили турларга бўлинади. лексик хусусиятлари: Қ.т. лексикасининг ўз қатламини қад. туркий тиллардан семантик ва структур-морфологик ўзгаришларга учраб ўтган умумтуркий қатлам ташкил этади, шунингдек, унда араб, форс, мўғул, ўзбек, татар, рус ва хитой тилларидан ўзлашган сўзлар қатлами ҳам мавжуд.

Араб графикасига асосланган ёзма адабий Қ.т. 19-а. 2-ярмида пайдо бўлиб, таниқли қозоқ маърифатпарварлари Абай Қўнонбоев ва Ибрай Олтинсаринлар фаолияти туфайли 19-а. охирида тўлиқ шаклланди. Ёзуви 1930 й.гача араб графикаси асосида, 1930—40 йларда лотин графикаси асосида бўлган. 1940 й.дан рус графикаси асосидаги ёзув жорий этилган.

Ад. Мусабаев Г. Г., Современньш казахский язмк, ч.1, Лексика, Алма-Ата, 1959; Мусабаев Г. Г., Современный0 казахский язык, ч.2, Фонетика и морфология, Алма-Ата, 1962;Томанов М., Қазақтан тарихи фамматикасы. Фонетика, Морфология, Алматн, 1981; Баскаков Н.А., Введение в изучение тюркских язмков, 2-изд., М., 1969.

Абдуваҳоб Мадвалиев, Исроил Пўлатов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.