Qozoqlar
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 209-b. — ziyouz.com
Qozoqlar — xalq, Qozoğiston Respublikasining asosiy aholisi (6,54 mln. kişidan ziyod, 1990-y.lar örtalari). Şuningdek, Özbekiston (808 ming kişi), Turkmaniston (87 ming kişi), Qirğiziston (37 ming kişi), Tojikiston va RF (635,9 ming kişi)da; XXR (1115 ming kişi, 1990-y.lar örtalari), Mongoliya (125 ming kişi) va b. mamlakatlarda yaşaydi. Umumiy soni 9,42 mln. kişi. Qozoq tilida sözlaşadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar.
Q.ning etnogenezi turli köçmançi qabilalarning uzoq muddat davomida aralaşuvi şaroitida keçgan. Q.ning qad. ajdodlariga saklar, usunlar va b. kirgan. Milodning boşlarida Orol dengizidan ğarbda Q. etnogeneziga ta'sir körsatgan alanlar yaşagan. 6—7-a.larda Qozoğistonning jan.- şarqida yaşagan qabilalar Ğarbiy Turk xoqonligi tarkibida bölgan. Bu davrda şarqdan turkaşlar, telelar, qarluqlar va b. kelib joylaşgan. 12-a. boşida Qozoğiston hududiga qoraxitoylar (kidanlar) bostirib kirgan, ular mahalliy turkiy aholi bilan aralaşib ketgan. 13-a.boşida möğullar istilosi davrida Möğuliston va Oltoydan naymanlar, keraitlar va b. qabilalar kirib kelgan. Oltin Örda parçalanişi bilan 15-a. örtasida, Özbek xonligidagi özaro nizolar natijasida bu qabilalarning katta qismi Jan.-Şarqqa, Möğuliston davlati tarkibiga köçgan. 16-a. boşida ğarbga qaytib kelgan qozoq qabilalari Qozoq xonligiga birlaşgan (özbek qabilalari Şayboniyxon boşçiligida Örta Osiyoga ketgan). Şu bilan qozoq elatining şakllaniş jarayoni tugallangan. Q.ning qabila-uruğlari tarixan 3 guruhga bölinib, alohida hududlarda yaşaganlar. Ular juzlar deb atalgan (q.Katta juz, Kiçik juz, Örta juz). Asosiy maşğuloti köçmançi çorvaçilik, faqat jan.dagi (Sirdaryo böyidagi) ba'zi vohalarda suğorma dehqonçilik bölgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОЗОҚЛАР — халқ, Қозоғистон Республикасининг асосий аҳолиси (6,54 млн. кишидан зиёд, 1990-й.лар ўрталари). Шунингдек, Ўзбекистон (808 минг киши), Туркманистон (87 минг киши), Қирғизистон (37 минг киши), Тожикистон ва РФ (635,9 минг киши)да; ХХР (1115 минг киши, 1990-й.лар ўрталари), Монголия (125 минг киши) ва б. мамлакатларда яшайди. Умумий сони 9,42 млн. киши. Қозоқ тилида сўзлашади. Диндорлари — сунний мусулмонлар.
Қ.нинг этногенези турли кўчманчи қабилаларнинг узоқ муддат давомида аралашуви шароитида кечган. Қ.нинг қад. аждодларига саклар, усунлар ва б. кирган. Милоднинг бошларида Орол денгизидан ғарбда Қ. этногенезига таъсир кўрсатган аланлар яшаган. 6—7-а.ларда Қозоғистоннинг жан.- шарқида яшаган қабилалар Ғарбий Турк хоқонлиги таркибида бўлган. Бу даврда шарқдан туркашлар, телелар, қарлуқлар ва б. келиб жойлашган. 12-а. бошида Қозоғистон ҳудудига қорахитойлар (киданлар) бостириб кирган, улар маҳаллий туркий аҳоли билан аралашиб кетган. 13-а.бошида мўғуллар истилоси даврида Мўғулистон ва Олтойдан найманлар, кераитлар ва б. қабилалар кириб келган. Олтин Ўрда парчаланиши билан 15-а. ўртасида, Ўзбек хонлигидаги ўзаро низолар натижасида бу қабилаларнинг катта қисми Жан.-Шарққа, Мўғулистон давлати таркибига кўчган. 16-а. бошида ғарбга қайтиб келган қозоқ қабилалари Қозоқ хонлигига бирлашган (ўзбек қабилалари Шайбонийхон бошчилигида Ўрта Осиёга кетган). Шу билан қозоқ элатининг шаклланиш жараёни тугалланган. Қ.нинг қабила-уруғлари тарихан 3 гуруҳга бўлиниб, алоҳида ҳудудларда яшаганлар. Улар жузлар деб аталган (қ.Катта жуз, Кичик жуз, Ўрта жуз). Асосий машғулоти кўчманчи чорвачилик, фақат жан.даги (Сирдарё бўйидаги) баъзи воҳаларда суғорма деҳқончилик бўлган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.