Qrim
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 330–333-b. — ziyouz.com
Qrim QRIM, Qrim Muxtor Respublikasi — Ukraina tarkibidagi muxtor respublika. Qrim ya.o.da joylaşgan. Mayd. 27 ming km2. Aholisi 2205,6 ming kişi (1996). Poytaxti — Simferopol ş. Ma'muriy jihatdan 15 r-n, 10 şahar, 56 şaharçaga bölinadi.
Davlat tuzumi. Q. — muxtor respublika. Respublika rahbari — Oliy Kengaş raisi, ijroiya hokimiyat boşliği — hukumat.
Tabiati töğrisida Qrim yarim oroli maqolasiga qarang.
Aholisi rus, ukrain, qrimtatar va b. Şahar aholisi 69,2%. Davlat tillari — ukrain, rus, qrimtatar tillari. Dindorlarning aksariyati pravoslavlar va musulmon sunniylar. Yirik şaharlari: Simferopol, Boqçasaroy, Feodosiya, Yalta, Sevastopol, Yevpatoriya.
Tarixi. Q.da yaşagan qad. odamlarning suyak qoldiqlari paleolit davriga mansub. Şuningdek, bu yerda neolit, jez va ilk temir davrlariga xos köpgina arxeologik yodgorliklar topilgan. Mil. av. 1-ming yillikda Q.da kimmeriy, tavr (Q.ning toğli va sohil qismi qad. nomi — Tavrika, Tavriya, Tavrida tavr qabilasi nomidan kelib çiqqan) va skif qabilalari yaşagan. Mil. av. 6—5-a.larda Q.ning sohil qismida yunonlar öz koloniyalarini taşkil etdilar. Ularning eng yirigi Xersones va Pantikapey böldi. Mil.av. 5-a.da Kerç ya.o.da Bospor podşoligi, Q.ning daşt qismida Skif davlati (mil.av. 3-a.) vujudga keldi. Mil.av. 1-a.ning 2-yarmida Q.ning sohil qismi Rim tomonidan bosib olindi. Mil. 3—4-a.larda bosqinçi qabilalar (gotlar, gunnlar) Q.ning köpgina qad. şaharlarini vayron qilib, Bospor va Skif davlatlarini tugat-dilar. Q.ning şarqiy qismi 10-a.dan Kiyev Rusining Tmutarakan knyazligi tarkibiga kirdi. Bu davrda Q. aholisi skif, tavr, got, sarmat, alan, xazar, bijanak va b. xalqlar avlodlaridan iborat bölgan, sohilda yunon va slavyanlar yaşagan. 13-a.da Q.ga möğullar bostirib kirgaç, bu yerda Oltin Ördanit Qrim ulusi vujudga keldi. 13—15-a.larda Q. da genuyalik savdogarlarning mudofaa istehkomlari bölgan savdo markazlari faoliyat körsatdi. Oltin Örda inqirozga uçragandan keyin (1443), Qrim ulusi örnida Qrim xonligi taşkil topib, 1475 y.dan boşlab Turkiya vassaliga aylandi. 1783 y.da Q. butunlay Rossiyaga qöşib olindi. 1853— 56 y.lardagi Qrim uruşi davrida Q. harbiy harakatlar maydoniga aylandi. 1917 y. fev. inqilobidan söng mayda jamoat taşkilotlari paydo böldi va ular «Qrim qrimliklar uçun» şiori bilan çiqib, Q.ni Rossiyadan ajratib olişga harakat qildilar. 1917 y. 16(29) dek.da sevastopolda, 1918 y. 13(26) yanv.da Simferopolda sovet hokimiyati örnatildi. 1918 y. 21 martda Q.da Tavriya Respublikasi tuzilib, U RSFSR tarkibiga kiritildi. Ammo şu yilning özida (apr.da) Germaniya Q.ni işğol qildi. 1918 y. noyab. da Q.ga Antanta qöşinlari tuşirildi. 1919 y. apr.da ular Q.ni tark etdi. 1921 y. 18 okt.da RSFSR tarkibida Q. muxtor respublikasi taşkil etildi. 2-jahon uruşi (1939—45) davrida Q. şiddatli janglar maydoniga aylandi. 1944 y. mayda nemislardan ozod etildi. 1945 y. 30 iyunda muxtoriyat tugatilib, Qrim viloyati taşkil etildi (u 1954 y. Ukraina tarkibiga ötkazildi); aholisining bir qismi — qrimtatarlar 1944 y. Örta Osiyoga deportatsiya qilindi (1967 y. ularning konstitutsiyaviy huquqlari tiklandi). 1991 y. 12 fev.da Q. Muxtor Respublikasi tuzildi (Ukraina tarkibida).
Xöjaligi. Q. — köp tarmoqli q.x. va sanoat tarmoqlari rivojlangan hudud. Dam oliş va davolaniş joyi hamda ommaviy turizm r-ni.
Sanoatida oziq-ovqat (meva-sabzavot, vinoçilik, efir moyli ösimliklarni qayta işlaş), maşinasozlik (kema, pribor, televizor va b. işlab çiqariş), kimyo, yengil sanoat yetakçi tarmoqlardir. Quriliş materiallari işlab çiqariladi. Temir rudasi (Kamiş-Burun temir ruda kti) va tabiiy gaz qazib olinadi. Simferopol davlat tuman elektr st-yasi va b. bor. Kerç, Yalta, Sevastopol. Yev-patoriyada baliqni qayta işlaş korxonalari mavjud.
Qişloq xöjaligining asosiy tarmoqlari — tokçilik, boğdorçilik, efir moyli ösimliklar mahsuloti yetiştiriş, göşt-sut çorvaçiligi. Buğdoy, makkajöxori, arpa, şoli, dukkakli don ekinlari, kungaboqar, ziğir, tamaki, efir moyli ekinlar (atirgul, la-vanda, muskat şalfeyi) ekiladi. Sabzavotçilik va polizçilik rivojlangan. Çorvaçilikda qoramol, çöçqa, qöy boqiladi. Parrandaçilik bilan şuğullaniladi.
T.y.lar uz. 700 km ga yaqin. Qattiq qoplamali avtomobil yöllari uz. 7 ming km dan ziyod. Kerç, Feodosiya, Yalta, Sevastopol, Yevpatoriya dengiz portlari bor.
Tibbiy xizmati, maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Vraçlar va örta tibbiyot xodimlari Ukraina va Q.dagi tibbiyot oliy va örta maxsus öquv yurtlarida tayyorlanadi. Asosiy kurortlari: Yalta, Misxor, Alupka, Simeiz, Gurzuf, Aluşta (Qrimning janubiy sohili), Feodosiya, Yevpatoriya.
Q.da ta'lim tizimi Ukraina ta'lim tizimi asosida rivojlanmoqda. Q.da Simferopol un-ti, tibbiyot, q.x., priborsozlik in-tlari bor. I.t.lar Qrim astrofizika rasadxonasi, Nikita botanika boği, vinoçilik va tokçilik, dengiz baliq xöjaligi va oke-anografiya i.t. institutlari va b. ilmiy-tadqiqot muassasalarida olib boriladi. Q.da 5 teatr, filarmoniya, bir qança klub muassasasi va kinoquril-ma, muzey (yiriklari — Qrim ölkaşunoslik muzeyi, Boqçasaroy tarix-arxeologiya muzeyi, «Sevastopol mudofaasi» panoramasi, «Sapungorani şturm qiliş» dioramasi va b.) va kutubxonalar bor.
Me'morligi. Q. hududida mis-jez davridan mengirlar qolgan. Mil. av. 1-ming yillikda tavrlar tomonidan toş istehkomlar qurilgan. Qad. Xersones, Pantikapey koloniyalarining mudofaa inşootlari, ibodatxona, maqbara yodgorliklari xarobalari saqlangan. Örta asrlarda Q.da Vizantiya badiiy madaniyati yodgorliklari — xristian bazilikalari (7—8-a.larda Xersonesda) va xoçli gumbazsimon ibodatxonalar (Kerçdagi Ioann Predteç çerkovi, 10—13-a.lar) qurildi. 6-a.dan Q. daşti va toğoldi aholisi toğlarda ğor şahar va qal'alar barpo etgan (Boqçasaroy yaqinidagi Çufut qal'a, Eski Kermen, Tepe Kermen; Sevastopol yaqinidagi Inkerman va Mangup). Q. hududida arman me'morligi yodgorliklari (Feodosiya ş.dagi Sergiy, Stefan çerkovlari, 14—15-a. lar) mavjud. Feodosiya (1348), Sudak (1345—1414), Balaklava (15-a.)da genuyaliklar mudofaa inşootlarini yaratganlar. Oltin Örda hukmronligi va Q. xonligi davrida serhaşam masjid, madrasalar qurildi (Q. stansiyasidagi 13-a. ga mansub masjid va 14-a.da qurilgan madrasa, Boqçasaroyda 16—18-a.larda barpo etilgan xon saroyi majmuasi, Yevpatoriyada me'mor Xöja Sinon tomonidan 1552 y.da qurilgan Jome masjid va b.). 18-a.ning 80-y.laridan şahar (Sevastopol, Simferopol), ibodatxona, saroy, boğlar qurildi (Sevastopoldagi Petropavlovsk sobori, 1843; Qora dengiz floti muzeyi, 1895, me'mor A.M. Koçetov; «Sevastopol mudofaasi» panoramasi binosi, 1902—04, me'mor V.A.Feldman; Alupkadagi Voronsov saroyi, Livadiyadagi podşo saroyi, 1911- 13, me'mor N.P.Krasnov). 1920-y.lardan şahar, qişloq, kurort qurilişlari avj oldi (Yalta ş. yaqinidagi «Kurpati» sanatoriysi, 1936, me'-mor V.Kovalskiy; Aluştadagi dam oliş uyi, 1939, me'mor A.Beketov). 1960—70 y.larda Gurzufda xalqaro «Sputnik» lageri (1962, me'morlar A.Polyanskiy va b.), «Artek» pioner lageri, Yaltada «Saturn» kinoteatri (1968, me'mor I.Tatiyev), Sevastopolda şahar kengaşi binosi (1971—73) va «Turist» mehmonxonasi (1974, me'-mor I.Fialko), Simferopolda musi-qali drama teatri (1976, me'mor S. Afzametdinova), Aluştada «Çayka» pioner lageri (1979, me'mor T.Belyayeva) bunyod etildi.
Tasviriy san'ati. Q.da mil. av. 3— 2-ming yilliklarga mansub qoya toşdagi rasmlar (jang lavhasi; Boqçasaroy yaqinidan topilgan), qabr toşlariga işlangan naqşlar, qabila yölboşçisi, jangçi, çöpon aks ettirilgan yassi börtmali tasvirlar topilgan. Mil.av. 1-ming yillikning 2-yarmidan Q. san'ati Q.ning sohil qismidagi yunonlar san'ati bilan boğliq. Bu davrda yunon san'ati an'analari b-n mahalliy an'-analarning özaro ta'siri kuçli bölgan. Skiflar Neapoli va Panti-kapeydagi toş daxma rasmlarida mifologik tasvirlar bilan birga hayotiy tasvirlar ham aks etgan; Q. şaharlarida haykaltaroşlik rivojlangan (qabr toşlaridagi börtma tasvirlar, har xil haykalça va b.). Xersonesda ras-mlar bilan bezatilgan stelalar va noyob mozaikalar topilgan. Pantikapeyda turli rangda vazalar tayyorlangan, yoğoç öymakorligi rivojlangan. Bospor hunarmandlarining Q. va unga qöşni hududlardan topilgan oltin va kumuşdan tayyorlangan buyumlari jahonga maşhur (Aulooadagi köza, Gayma-nov mozorqörğonilati idiş. Soloxadan topilgan oltin taroq va b.). Urta asrlarda Q. san'ati ma'lum larajada Vizantiya ta'sirida rivojlandi. 7— 8-a.larda bazilikali xristian ibodatxonalari interyeri mozaika va fres-kalar bilan bezatildi (Xersonesdagi Uvarov bazilikasi). 12—15- a.larda Q. toğlari gorlaridagi ibodatxonalar ham freskalar bilan qoplangan. Keyinçalik monumental rangtasvirda qad. rus rangtasviri an'analari Vizantiya san'ati unsurlari bilan qöşilib ketdi (Feodosiyadagi Stefan, Kerçdagi Ioann Predteç çerkovlari devoriy tasvirlari). 18-a. da saroy interyerlari devoriy tasvirlar va turli bezaklar bilan bezatildi (Boqçasaroydagi xon saroyi). 19-a. — 20-a. boşlarida Q.da I. Ayvazovskiy, R. Sudkovs-kiy, K. Bogayevskiy, F. Vasilyev, M.Voloşin, N.Samokiş va b. rassomlar işladi.
Undan keyingi davr rassomlari bölgan F.Zaxarov, K. Proxorov, P. Stolyarenko, V.Svetkova kabi rassomlar faoliyati ham Q. bilan bogliq.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚРИМ, Қрим Мухтор Республикаси — Украина таркибидаги мухтор республика. Қрим я.о.да жойлашган. Майд. 27 минг км2. Аҳолиси 2205,6 минг киши (1996). Пойтахти — Симферополь ш. Маъмурий жиҳатдан 15 р-н, 10 шаҳар, 56 шаҳарчага бўлинади.
Давлат тузуми. Қ. — мухтор республика. Республика раҳбари — Олий Кенгаш раиси, ижроия ҳокимият бошлиғи — ҳукумат.
Табиати тўғрисида Қрим ярим ороли мақоласига қаранг.
Аҳолиси рус, украин, қримтатар ва б. Шаҳар аҳолиси 69,2%. Давлат тиллари — украин, рус, қримтатар тиллари. Диндорларнинг аксарияти православлар ва мусулмон суннийлар. Йирик шаҳарлари: Симферополь, Боқчасарой, Феодосия, Ялта, Севастополь, Евпатория.
Тарихи. Қ.да яшаган қад. одамларнинг суяк қолдиқлари палеолит даврига мансуб. Шунингдек, бу ерда неолит, жез ва илк темир даврларига хос кўпгина археологик ёдгорликлар топилган. Мил. ав. 1-минг йилликда Қ.да киммерий, тавр (Қ.нинг тоғли ва соҳил қисми қад. номи — Таврика, Таврия, Таврида тавр қабиласи номидан келиб чиққан) ва скиф қабилалари яшаган. Мил. ав. 6—5-а.ларда Қ.нинг соҳил қисмида юнонлар ўз колонияларини ташкил этдилар. Уларнинг энг йириги Херсонес ва Пантикапей бўлди. Мил.ав. 5-а.да Керчь я.о.да Боспор подшолиги, Қ.нинг дашт қисмида Скиф давлати (мил.ав. 3-а.) вужудга келди. Мил.ав. 1-а.нинг 2-ярмида Қ.нинг соҳил қисми Рим томонидан босиб олинди. Мил. 3—4-а.ларда босқинчи қабилалар (готлар, гуннлар) Қ.нинг кўпгина қад. шаҳарларини вайрон қилиб, Боспор ва Скиф давлатларини тугат-дилар. Қ.нинг шарқий қисми 10-а.дан Киев Русининг Тмутаракань князлиги таркибига кирди. Бу даврда Қ. аҳолиси скиф, тавр, гот, сармат, алан, хазар, бижанак ва б. халқлар авлодларидан иборат бўлган, соҳилда юнон ва славянлар яшаган. 13-а.да Қ.га мўғуллар бостириб киргач, бу ерда Олтин Ўрданит Қрим улуси вужудга келди. 13—15-а.ларда Қ. да генуялик савдогарларнинг мудофаа истеҳкомлари бўлган савдо марказлари фаолият кўрсатди. Олтин Ўрда инқирозга учрагандан кейин (1443), Қрим улуси ўрнида Қрим хонлиги ташкил топиб, 1475 й.дан бошлаб Туркия вассалига айланди. 1783 й.да Қ. бутунлай Россияга қўшиб олинди. 1853— 56 й.лардаги Қрим уруши даврида Қ. ҳарбий ҳаракатлар майдонига айланди. 1917 й. фев. инқилобидан сўнг майда жамоат ташкилотлари пайдо бўлди ва улар «Қрим қримликлар учун» шиори билан чиқиб, Қ.ни Россиядан ажратиб олишга ҳаракат қилдилар. 1917 й. 16(29) дек.да севастополда, 1918 й. 13(26) янв.да Симферополда совет ҳокимияти ўрнатилди. 1918 й. 21 мартда Қ.да Таврия Республикаси тузилиб, У РСФСР таркибига киритилди. Аммо шу йилнинг ўзида (апр.да) Германия Қ.ни ишғол қилди. 1918 й. нояб. да Қ.га Антанта қўшинлари туширилди. 1919 й. апр.да улар Қ.ни тарк этди. 1921 й. 18 окт.да РСФСР таркибида Қ. мухтор республикаси ташкил этилди. 2-жаҳон уруши (1939—45) даврида Қ. шиддатли жанглар майдонига айланди. 1944 й. майда немислардан озод этилди. 1945 й. 30 июнда мухторият тугатилиб, Қрим вилояти ташкил этилди (у 1954 й. Украина таркибига ўтказилди); аҳолисининг бир қисми — қримтатарлар 1944 й. Ўрта Осиёга депортация қилинди (1967 й. уларнинг конституциявий ҳуқуқлари тикланди). 1991 й. 12 фев.да Қ. Мухтор Республикаси тузилди (Украина таркибида).
Хўжалиги. Қ. — кўп тармоқли қ.х. ва саноат тармоқлари ривожланган ҳудуд. Дам олиш ва даволаниш жойи ҳамда оммавий туризм р-ни.
Саноатида озиқ-овқат (мева-сабзавот, виночилик, эфир мойли ўсимликларни қайта ишлаш), машинасозлик (кема, прибор, телевизор ва б. ишлаб чиқариш), кимё, енгил саноат етакчи тармоқлардир. Қурилиш материаллари ишлаб чиқарилади. Темир рудаси (Камиш-Бурун темир руда кти) ва табиий газ қазиб олинади. Симферополь давлат туман электр ст-яси ва б. бор. Керчь, Ялта, Севастополь. Ев-паторияда балиқни қайта ишлаш корхоналари мавжуд.
Қишлоқ хўжалигининг асосий тармоқлари — токчилик, боғдорчилик, эфир мойли ўсимликлар маҳсулоти етиштириш, гўшт-сут чорвачилиги. Буғдой, маккажўхори, арпа, шоли, дуккакли дон экинлари, кунгабоқар, зиғир, тамаки, эфир мойли экинлар (атиргул, ла-ванда, мускат шалфейи) экилади. Сабзавотчилик ва полизчилик ривожланган. Чорвачиликда қорамол, чўчқа, қўй боқилади. Паррандачилик билан шуғулланилади.
Т.й.лар уз. 700 км га яқин. Қаттиқ қопламали автомобиль йўллари уз. 7 минг км дан зиёд. Керчь, Феодосия, Ялта, Севастополь, Евпатория денгиз портлари бор.
Тиббий хизмати, маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Врачлар ва ўрта тиббиёт ходимлари Украина ва Қ.даги тиббиёт олий ва ўрта махсус ўқув юртларида тайёрланади. Асосий курортлари: Ялта, Мисхор, Алупка, Симеиз, Гурзуф, Алушта (Қримнинг жанубий соҳили), Феодосия, Евпатория.
Қ.да таълим тизими Украина таълим тизими асосида ривожланмоқда. Қ.да Симферополь ун-ти, тиббиёт, қ.х., приборсозлик ин-тлари бор. И.т.лар Қрим астрофизика расадхонаси, Никита ботаника боғи, виночилик ва токчилик, денгиз балиқ хўжалиги ва оке-анография и.т. институтлари ва б. илмий-тадқиқот муассасаларида олиб борилади. Қ.да 5 театр, филармония, бир қанча клуб муассасаси ва киноқурил-ма, музей (йириклари — Қрим ўлкашунослик музейи, Боқчасарой тарих-археология музейи, «Севастополь мудофааси» панорамаси, «Сапунгорани штурм қилиш» диорамаси ва б.) ва кутубхоналар бор.
Меъморлиги. Қ. ҳудудида мис-жез давридан менгирлар қолган. Мил. ав. 1-минг йилликда таврлар томонидан тош истеҳкомлар қурилган. Қад. Херсонес, Пантикапей колонияларининг мудофаа иншоотлари, ибодатхона, мақбара ёдгорликлари харобалари сақланган. Ўрта асрларда Қ.да Византия бадиий маданияти ёдгорликлари — христиан базиликалари (7—8-а.ларда Херсонесда) ва хочли гумбазсимон ибодатхоналар (Керчдаги Иоанн Предтечь черкови, 10—13-а.лар) қурилди. 6-а.дан Қ. дашти ва тоғолди аҳолиси тоғларда ғор шаҳар ва қалъалар барпо этган (Боқчасарой яқинидаги Чуфут қалъа, Эски Кермен, Тепе Кермен; Севастополь яқинидаги Инкерман ва Мангуп). Қ. ҳудудида арман меъморлиги ёдгорликлари (Феодосия ш.даги Сергий, Стефан черковлари, 14—15-а. лар) мавжуд. Феодосия (1348), Судак (1345—1414), Балаклава (15-а.)да генуяликлар мудофаа иншоотларини яратганлар. Олтин Ўрда ҳукмронлиги ва Қ. хонлиги даврида серҳашам масжид, мадрасалар қурилди (Қ. станциясидаги 13-а. га мансуб масжид ва 14-а.да қурилган мадраса, Боқчасаройда 16—18-а.ларда барпо этилган хон саройи мажмуаси, Евпаторияда меъмор Хўжа Синон томонидан 1552 й.да қурилган Жоме масжид ва б.). 18-а.нинг 80-й.ларидан шаҳар (Севастополь, Симферополь), ибодатхона, сарой, боғлар қурилди (Севастополдаги Петропавловск собори, 1843; Қора денгиз флоти музейи, 1895, меъмор А.М. Кочетов; «Севастополь мудофааси» панорамаси биноси, 1902—04, меъмор В.А.Фельдман; Алупкадаги Воронцов саройи, Ливадиядаги подшо саройи, 1911- 13, меъмор Н.П.Краснов). 1920-й.лардан шаҳар, қишлоқ, курорт қурилишлари авж олди (Ялта ш. яқинидаги «Курпати» санаторийси, 1936, меъ-мор В.Ковальский; Алуштадаги дам олиш уйи, 1939, меъмор А.Бекетов). 1960—70 й.ларда Гурзуфда халқаро «Спутник» лагери (1962, меъморлар А.Полянский ва б.), «Артек» пионер лагери, Ялтада «Сатурн» кинотеатри (1968, меъмор И.Татиев), Севастополда шаҳар кенгаши биноси (1971—73) ва «Турист» меҳмонхонаси (1974, меъ-мор И.Фиалко), Симферополда муси-қали драма театри (1976, меъмор С. Афзаметдинова), Алуштада «Чайка» пионер лагери (1979, меъмор Т.Беляева) бунёд этилди.
Тасвирий санъати. Қ.да мил. ав. 3— 2-минг йилликларга мансуб қоя тошдаги расмлар (жанг лавҳаси; Боқчасарой яқинидан топилган), қабр тошларига ишланган нақшлар, қабила йўлбошчиси, жангчи, чўпон акс эттирилган ясси бўртмали тасвирлар топилган. Мил.ав. 1-минг йилликнинг 2-ярмидан Қ. санъати Қ.нинг соҳил қисмидаги юнонлар санъати билан боғлиқ. Бу даврда юнон санъати анъаналари б-н маҳаллий анъ-аналарнинг ўзаро таъсири кучли бўлган. Скифлар Неаполи ва Панти-капейдаги тош дахма расмларида мифологик тасвирлар билан бирга ҳаётий тасвирлар ҳам акс этган; Қ. шаҳарларида ҳайкалтарошлик ривожланган (қабр тошларидаги бўртма тасвирлар, ҳар хил ҳайкалча ва б.). Херсонесда рас-млар билан безатилган стелалар ва ноёб мозаикалар топилган. Пантикапейда турли рангда вазалар тайёрланган, ёғоч ўймакорлиги ривожланган. Боспор ҳунармандларининг Қ. ва унга қўшни ҳудудлардан топилган олтин ва кумушдан тайёрланган буюмлари жаҳонга машҳур (Аулооадаги кўза, Гайма-нов мозорқўрғонилати идиш. Солохадан топилган олтин тароқ ва б.). Урта асрларда Қ. санъати маълум ларажада Византия таъсирида ривожланди. 7— 8-а.ларда базиликали христиан ибодатхоналари интерьери мозаика ва фрес-калар билан безатилди (Херсонесдаги Уваров базиликаси). 12—15- а.ларда Қ. тоғлари горларидаги ибодатхоналар ҳам фрескалар билан қопланган. Кейинчалик монументал рангтасвирда қад. рус рангтасвири анъаналари Византия санъати унсурлари билан қўшилиб кетди (Феодосиядаги Стефан, Керчдаги Иоанн Предтечь черковлари деворий тасвирлари). 18-а. да сарой интерьерлари деворий тасвирлар ва турли безаклар билан безатилди (Боқчасаройдаги хон саройи). 19-а. — 20-а. бошларида Қ.да И. Айвазовский, Р. Судковс-кий, К. Богаевский, Ф. Васильев, М.Волошин, Н.Самокиш ва б. рассомлар ишлади.
Ундан кейинги давр рассомлари бўлган Ф.Захаров, К. Прохоров, П. Столяренко, В.Цветкова каби рассомлар фаолияти ҳам Қ. билан боглиқ.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.